واکاوی نظام بودجه ریزی در ایران: چالش های ساختاری، نهادی و راهبردی در گذار به حکمرانی مالی مطلوب

بودجه به عنوان مهم ترین سند مالی دولت، نقشی محوری در تحقق سیاست های توسعه، توزیع عادلانه منابع و پاسخ گویی به شهروندان ایفا می کند. با این حال، نظام بودجه ریزی در ایران با چالش هایی مواجه است که منجر به کاهش کارآیی و اثربخشی آن شده است. پژوهش حاضر با هدف شناسایی، دسته بندی و تحلیل نظام مند چالش های نظام بودجه ریزی در ایران و شناسایی فرصت های اصلاحی انجام شده است. این مطالعه با استفاده از رویکرد کتابخانه ای و روش مرور نظام مند و با تحلیل محتوای کیفی ۲۶ مقاله علمی-تخصصی منتشر شده در بازه زمانی ۱۳۹۰ تا ۱۴۰۴ و نیز گزارش های رسمی دیوان محاسبات و بانک مرکزی انجام شده است. یافته ها نشان می دهد که چالش های نظام بودجه ریزی ایران در پنج سطح کلان قابل طبقه بندی است: چالش های ساختاری-اقتصادی مانند: وابستگی به نفت، کسری مزمن، رشد هزینه های جاری؛ چالش های نهادی-حقوقی مانند: نقض اصول بودجه ریزی، ضعف شفافیت، عدم تفکیک وظایف حاکمیتی از تصدی گری؛ چالش های فرایندی-مدیریتی مانند: ضعف در پیش بینی درآمدها، بودجه ریزی افزایشی، عدم استقرار بودجه ریزی مبتنی بر عملکرد؛ چالش های سیاسی-رفتاری مانند: سیاست زدگی بودجه، چانه زنی، فقدان اراده اصلاحی؛ چالش های نظارتی-ارزیابی مانند: ضعف نظام حسابرسی عملکرد، عدم کاربست یافته های ارزیابی. در مقابل، فرصت هایی نظیر الزامات قانونی برنامه های توسعه، تجارب بین المللی، توسعه فناوری های اطلاعاتی و بسترهای نهادی مستعد شناسایی شده است. اصلاح نظام بودجه ریزی ایران نیازمند رویکردی یکپارچه و چندبعدی است که در آن تقویت شفافیت، استقرار بودجه ریزی مبتنی بر عملکرد، کاهش وابستگی به درآمدهای نفتی، بازطراحی فرایندهای نظارتی و ایجاد اراده سیاسی برای اصلاحات ساختاری به طور هم زمان دنبال شود.

کلیدواژه ها:

حکمرانی مالی ، چالش های بودجه ، بودجه ریزی مبتنی بر عملکرد ، اصلاح ساختاری ، شفافیت