خودبسندگی در ساخت و ساز سنتی و بازتاب آن در معماری اسلامی

معماری اسلامی ایران همواره بر مبانی ای استوار بوده است که فراتر از پاسخگویی به نیازهای مادی به جنبه های فرهنگی، اجتماعی و معنوی نیز توجه داشته است. در میان این مبانی اصل خودبسندگی جایگاه ویژه ای دارد؛ اصلی که استاد محمد کریم پیرنیا آن را به عنوان یکی از ویژگی های بنیادین معماری ایرانی معرفی کرده است. خودبسندگی در این معنا، بهره گیری هوشمندانه از مصالح بومی، ظرفیت های محیطی و دانش محلی در فرآیند طراحی و ساخت بناهاست؛ رویکردی که افزون بر سازگاری اقلیمی و صرفه جویی اقتصادی به تداوم هویت فرهنگی و استقلال اجتماعی نیز انجامیده است. این پژوهش با رویکردی توصیفی-تحلیلی و مبتنی بر مطالعات کتابخانه ای به بررسی جلوه های خودبسندگی در معماری سنتی ایران و انعکاس آن در معماری اسلامی می پردازد. برای این منظور خانه های سنتی، مساجد و مجموعه های کارکردی همچون بازارها و کاروان سراها به عنوان نمونه های مطالعاتی انتخاب شده اند. نتایج پژوهش نشان می دهد که بازخوانی اصل خودبسندگی نه تنها می تواند در احیای الگوهای بومی و بازتعریف هویت معماری ایرانی اسلامی یاری رساند بلکه قادر است به عنوان راهبردی کارآمد در پاسخ به چالش های معاصر همچون پایداری زیست محیطی، کاهش وابستگی و ارتقا کیفیت فضایی معماری امروز ایفای نقش کند.

کلیدواژه ها:

خودبسندگی ، معماری اسلامی ، معماری سنتی ، مصالح بومی