رویکردهای جهانی در مدیریت سکونتگاههای غیررسمی و درسهایی برای سیاست گذاری شهری در ایران

سکونتگاه های غیررسمی به یکی از مولفه های ساختاری شهرنشینی در جنوب جهانی بدل شده اند و بازتاب کاستی های عمیق در عرضه مسکن، حکمرانی زمین و نظام های حمایت اجتماعی هستند. ایران نیز از این قاعده مستثنا نیست؛ شهرهای بزرگی همچون تهران، مشهد، اهواز، یزد و شیراز با وجود تلاش های مکرر برای تخریب، نوسازی و ساماندهی، با گسترش سریع محلات حاشیه ای و غیررسمی مواجه بوده اند. این مقاله مروری با هدف ترکیب رویکردهای جهانی مدیریت سکونتگاه های غیررسمی و ارزیابی انتقادی قابلیت کاربرد آنها در سیاست گذاری شهری ایران انجام شده است. بدین منظور، ۵۰ منبع علمی که تجربه کشورها و مناطق مختلف از جمله ایران، آمریکای لاتین، آفریقای زیرصحرایی، خاورمیانه و جنوب و جنوب شرق آسیا را پوشش می دهند به صورت نظام مند انتخاب و تحلیل شدند. مطالعات بر اساس نوع مداخله، بازیگران اصلی، سطح مشارکت و پیامدهای گزارش شده کدگذاری شد و بر مبنای آن یک تیپولوژی مقایسه ای تدوین گردید. یافته ها حاکی از گذار تدریجی اما ناتمام از رویکردهای تخریب و جابه جایی به سوی بهسازی درجا، ساماندهی حقوقی، ابتکارات اجتماع محور و برنامه های یکپارچه در مقیاس شهر است. با این حال بسیاری از مداخلات همچنان شدیدا از بالا به پایین در چارچوب رژیم های برنامه ریزی نئولیبرال و مستعد بازتولید نابرابری فضایی و اجتماعی اند. برای ایران این مرور بر خطرات سیاست های بازارمحور تخریب، محدودیت های بهسازی صرفا کالبدی، و اهمیت امنیت تصرف، مشارکت معنادار و اصلاح حکمرانی چندسطحی تاکید می کند. نتیجه آنکه سکونتگاه های غیررسمی باید نه به عنوان ناهنجاری موقتی بلکه به مثابه جزء پایدار بافت شهری دیده شوند؛ جزءی که نیازمند راهبردهای بلندمدت حقوق محور و حساس به زمینه است و برنامه ریزی، مسکن، زمین، زیرساخت و سیاست اجتماعی را درهم می آمیزد.

کلیدواژه ها:

سکونتگاه های غیر رسمی ، زاغه ها ، بهسازی درجا ، ساماندهی حقوقی ، تصرف ، حکمرانی شهری ، سیاست مسکن ، جنوب جهانی ، ایران