مروری بر تنوع مورفوژنتیکی گندم های وحشی با استفاده از نشانگرهای مولکولی و نقش آن در کاهش مصرف نهاده ها و بهبود بهره وری انرژی

گندم نان (Triticum aestivum L) تامین کننده ۲۰ درصد از کالری و پروتئین جهانی است، اما اهلی سازی تنوع ژنتیکی آن را به شدت کاهش داده است. خویشاوندان وحشی گندم به ویژه در ایران واقع در هلال حاصلخیز مخزنی از آلل های ارزشمند برای مقاومت به تنش و بهبود کیفیت هستند. از سوی دیگر مصرف بالای انرژی در مراحل تولید و فرآوری گندم یکی از چالش های اساسی صنایع غذایی محسوب می شود. این مطالعه مروری با هدف جمع بندی مطالعات تنوع مورفوژنتیکی گندم های وحشی در ایران و جهان و ارائه چارچوبی برای بهره گیری از این منابع به منظور بهبود بهره وری انرژی در صنایع غذایی انجام شد. بررسی ها نشان داد که ایران یکی از غنی ترین کانون های تنوع گونه های Aegilops (شامل Ae. crassa، Ae. cylindrica، Ae. tauschii و Ae. trincialis) و Triticum وحشی شامل T. boeoticum و T. urartu است و استان های غربی و شمال غربی به عنوان مراکز اصلی تنوع شناسایی شده اند. بیشترین درصد چندشکلی (۱۰۰) مربوط به نشانگرهای ISSR و بالاترین میانگین (۰.۷۷) PIC متعلق به گونه T. boeoticum بود. در همه گونه ها، سهم تنوع ژنتیکی درون جمعیت ها (۵۳ تا ۹۳ درصد) بیشتر از تنوع بین جمعیت ها بود. نشانگرهای ISSR کارایی بالاتری نسبت به SSR در آشکارسازی چندشکلی نشان دادند. انتقال ژن های مقاومت به خشکی و شوری از گونه هایی مانند Ae. cylindrica و Ae. crassa و نیز ژن های مرتبط با کیفیت پروتئین و گلوتن از گونه های T. urartu و T. boeoticum به ارقام زراعی می تواند از دو مسیر کاهش نیاز به آبیاری و نهاده های کشاورزی و کاهش انرژی مصرفی در فرآوری مانند ورز دادن خمیر به بهینه سازی مصرف انرژی کمک کند. با توجه به غالب بودن تنوع درون جمعیتی، استراتژی حفاظت در محل (In-situ) در اولویت قرار دارد.

کلیدواژه ها:

گندم ، نان ، تنوع ژنتیکی ، نشانگرهای مولکولی ، خویشاوندان وحشی گندم ، بهینه سازی مصرف انرژی