تحلیل و تبیین اقتباس و اصطلاحات پیرامونی آن در علوم بلاغی

اقتباس از جمله مهم­ ترین و برجسته­ ترین صنایع بدیعی ادب فارسی است که با وجود کاربرد فراوان آن در آثار ادبی، اهل بلاغت توجه شایانی به آن نداشته ­اند و با گذشت قرن­ ها از آغاز علم بلاغت، تا کنون درباره تعریف، دایره شمول، کاربرد و جایگاه اقتباس به اتفاق نظر نرسیده­ و چه بسا گاهی موجب درآمیختگی صنایع ادبی و در نتیجه گمراهی مخاطبان شده ­اند. بر همین اساس در این پژوهش سعی می­ شود که ضمن نقد و تحلیل دیدگاه­ های عالمان بلاغت، تعریفی دقیق ­تر از این هنرسازه بدیعی ارائه شود و جایگاه و حدود قلمرو اقتباس نیز روشن شود. بنابراین در این جستار این پرسش­ ها مطرح خواهد شد: ۱. اقتباس چیست؟ ۲. تفاوت اقتباس با تضمین، عقد و دیگر صنایع مشابه در چیست؟ ۳. آیا اقتباس را می­ توان «سرقت ادبی» به حساب آورد؟ ۴. خطاهای نویسندگان آثار بلاغی در ذکر شواهد و نمونه­ های اقتباس کدام­اند؟ برای پاسخ به این سوالات، مطالب مربوط به اقتباس از میان سی منبع بلاغی جمع­آوری و مقایسه گردیده و داده­ های به دست آمده به روش توصیفی تحلیلی، نقد و ارزیابی شده است. نتایج این پژوهش نشان می­ دهد که اختلاف نظر اهل بلاغت درباره حد و مرز اقتباس و دایره شمول آن، باعث درآمیختن اقتباس با دیگر صنایع بدیعی شده و همین امر موجب شده بلاغیون در جایابی این صنعت نیز دچار انحراف شوند و آن را سرقت ادبی پندارند و در ذکر شواهد و نمونه ­های این آرایه نیز با خطا مواجه شوند.

کلیدواژه ها:

اقتباس ، بلاغت ، تضمین ، درج ، صناعات ادبی ، عقد