تحلیل های رنگ سنجی، تجزیه شیمیایی و کانی شناسی سفال های محوطه باستانی توله ای خوزستان: رویکردی چندرشته ای در مطالعه مواد باستان شناختی

تپه توله ای، واقع در شمال خوزستان، یکی از محوطه های مهم دوره نوسنگی دشت شوشان است که براساس مطالعات پیشین در فاصله حدود ۶۲۰۰ تا ۵۹۰۰پ.م. تاریخ گذاری شده است. این محوطه به عنوان یک استقرار فصلی یا اردوگاه کوچ روان با گاهنگاری نسبتا کوتاه شناخته می شود؛ اما از نظر تنوع مواد فرهنگی، به ویژه سفال، بسیار غنی است. مجموعه سفال های به دست آمده شامل سفال های گونه جعفر منقوش و ساده، و نیز سفال های سفید و قرمز با نقوش متنوع است که ازنظر سبکی با محوطه های هم عصر در بین النهرین و جنوب غرب ایران شباهت دارند. باوجود اهمیت این محوطه در مطالعات نوسنگی و کوچ روی، تاکنون پژوهش جامعی درباره ترکیب مواد، فناوری ساخت و منشا احتمالی سفال های آن انجام نشده بود. پژوهش حاضر با رویکردی میان رشته ای به مطالعه ۴۱ نمونه سفال از تپه توله ای پرداخته و از سه روش تحلیلی مکمل شامل طیف سنجی نوری مرئی (Visible Spectrometry) برای سنجش رنگ، طیف سنجی فلورسانس اشعه ایکس قابل حمل (pXRF) برای تعیین ترکیب عنصری و پراش اشعه ایکس (XRD) برای شناسایی فازهای کانی شناسی و تخمین دمای پخت استفاده کرده است. نتایج نشان می دهد که بدنه های نخودی بیشترین میزان کلسیم (CaO) را دارند، درحالی که بدنه های قرمز از غلظت بالاتری از آهن (Fe₂O₃) و آلومینیم (Al₂O₃) برخوردارند؛ هم چنین منگنز (MnO)  عامل اصلی ایجاد رنگ قهوه ای در نقوش سفال ها تشخیص داده شد. داده های XRD حضور کانی هایی مانند پیروکسن و فلوگوپیت را نشان می دهد که بیانگر دمای پخت حدود ۶۰۰ تا ۷۰۰ درجه سانتی گراد است، درحالی که وجود کلسیت در برخی نمونه ها نشان می دهد دمای پخت از ۸۰۰ درجه سانتی گراد فراتر نرفته است. این نتایج حاکی از دانش فنی قابل توجه سفالگران در کنترل دما و انتخاب مواد اولیه است. هم چنین مقایسه دو روش رنگ سنجی نشان داد که طیف سنجی بازتابی در تفکیک طیف های رنگی نزدیک، به ویژه میان رنگ های نخودی و قهوه ای روشن، دقت بیشتری داشته و می تواند به عنوان روشی مکمل در مطالعات سفال شناسی به کار رود.

کلیدواژه ها:

Neolithic period ، Tule’i pottery ، spectrophotometry ، mineralogy ، chemical analysis ، Munsell Soil Color Chart. ، دوره نوسنگی ، سفال توله ای ، اسپکتروفتومتر ، کانی شناسی ، تجزیه عنصری ، جدول رنگ مانسل.