واکاوی باستان شناختی و قوم باستان شناختی محوطه زیچ: سکونتگاه فصلی جوامع کوچ رو در سده های نخستین اسلامی

کاوش های باستان شناسی محوطه زیچ، بخشی از برنامه باستان شناسی نجات بخشی در محدوده مخزن سد کنگیر، واقع در بخش زرنه از شهرستان ایوان (شمال غربی استان ایلام) است. نتایج این بررسی که بر پایه پیمایش سیستماتیک ۹ واحد ۱۰۰×۱۰۰ متری، کاوش هشت گمانه آزمایشی (۲×۲ و ۳×۳ متر) و چهار ترانشه اصلی (۵×۵ تا ۱۰×۱۰ متر) به دست آمده، منجر به شناسایی یک سکونتگاه موقت یا اردوگاه عشایری شد. مطالعه بقایای معماری مکشوفه و تحلیل تطبیقی آن ها با نمونه های هم عصر در منطقه، نشان می دهد که زیچ، یک سکونتگاه تک دوره ای و کوتاه مدت متعلق به گروه های کوچ رو (دامداران متحرک) بوده است. الگوی استقراری در این محوطه شامل چادرهایی بوده که هرکدام با یک یا دو ردیف چینش سنگ های خشکه چین محصور شده و به وسیله دیواره های سنگی مشابه از یک دیگر تفکیک شده اند. تحلیل تطبیقی سفال ها و یافته های فرهنگی حاصل از ترانشه ها، تاریخ گذاری استقرار در این محوطه را به سده های نخستین اسلامی (به ویژه قرون دوم و سوم هجری قمری) قطعی می کند. شکل گیری استقرار در زیچ مرهون عوامل مساعد محیطی ازجمله موقعیت توپوگرافی مناسب، دسترسی به چشمه دائمی و رودخانه کنگیر، مجاورت با بنای گوریه، وجود مراتع غنی و قرارگیری در مسیر ایل راه قدیمی موازی با رودخانه کنگیر (که کرمانشاه را به مناطق گرمسیر جنوب ایوان متصل می کرده) بوده است. مطالعه ساختارها و بقایای معماری جوامع عشایری معاصر، یکی از کارآمدترین و دقیق ترین روش های علمی برای درک سازمان معماری جوامع کوچ رو باستانی و در زمره مطالعات قوم باستان شناسی است. پژوهش حاضر برپایه شیوه های استقراری جوامع عشایری معاصر، به بررسی الگوی استقراری این اردوگاه کوچ رو در بستر طبیعی آن پرداخته است. گردآوری داده ها با استفاده از روش های متداول پیمایش میدانی و کاوش های باستان شناسی و قوم باستان شناسی در منطقه صورت گرفته است.

کلیدواژه ها:

Zich Site ، Salvage Excavation ، Kangir Dam ، Nomadic Campsite ، Early Islamic Period. ، محوطه زیچ ، کاوش نجات بخشی ، سد کنگیر ، اردوگاه عشایری ، سده های نخستین اسلامی.