تحلیل نقش اعتماد نهادی و سرمایه روان شناختی در تقویت مشارکت های خیریه ای در ایران؛ رهیافت معادلات ساختاری

چکیده گسترده مقدمه و اهداف: مشارکت خیریه یکی از مهم ترین جلوه های کنش گری مدنی و رفتارهای نوع دوستانه در جوامع معاصر به شمار می رود. این نوع مشارکت، فراتر از نقش فوری خود در کاهش فقر و محرومیت های اجتماعی، به تقویت انسجام اجتماعی، ارتقای مسئولیت پذیری جمعی و جبران محدودیت های نهادی و مالی دولت کمک می کند. در کشورهای در حال توسعه و با درآمد متوسط، که نظام های رفاه عمومی اغلب با محدودیت های ساختاری مواجه اند، سازمان های خیریه و مشارکت داوطلبانه نقشی به ویژه حیاتی ایفا می کنند. ایران از این منظر نمونه ای قابل توجه است؛ زیرا رفتارهای خیریه ریشه ای عمیق در سنت های فرهنگی، مذهبی و تاریخی آن دارد، درعین حال که در چهارچوبی نهادی و اجتماعی-اقتصادی پیچیده عمل می کند. باوجود رواج هنجارهای خیرخواهانه، سال های اخیر با چالش های فزاینده ای در تداوم و گسترش مشارکت خیریه در ایران همراه بوده است. نااطمینانی اقتصادی، کاهش اعتماد نهادی و افزایش فشارهای اجتماعی، نگرانی هایی را درباره پایداری بلندمدت مشارکت داوطلبانه و خیریه ایجاد کرده است. پژوهش های موجود نشان می دهد که مشارکت خیریه را نمی توان صرفا با متغیرهای اقتصادی تبیین کرد، بلکه این پدیده حاصل برهم کنش شرایط نهادی و منابع روان شناختی فردی است. اعتماد نهادی، که به عنوان اعتماد شهروندان به سلامت، کارآمدی و اثربخشی نهادهای دولتی، مذهبی و مدنی تعریف می شود، نقشی اساسی در شکل دهی کنش جمعی دارد. به طور مشابه، سرمایه روان شناختی - شامل امید، خوش بینی، تاب آوری و خودکارآمدی- منبعی درونی و کلیدی است که افراد را قادر می کند در شرایط عدم قطعیت به رفتارهای نوع دوستانه روی آورند. درحالی که مطالعات پیشین هر یک از این عوامل را به طور جداگانه بررسی کرده اند، پژوهش های تجربی که به صورت هم زمان اثرات مستقیم و غیرمستقیم آنها را در قالب یک چهارچوب تحلیلی یکپارچه بررسی کنند، در بستر ایران محدود است. براساس این، پژوهش حاضر با هدف تحلیل نقش اعتماد نهادی در تقویت مشارکت خیریه، با تاکید ویژه بر نقش میانجی سرمایه روان شناختی انجام شده است. این تحقیق با بهره گیری از رویکرد مدل سازی معادلات ساختاری، می کوشد تبیینی جامع از سازوکارهای روانی-اجتماعی تسهیل کننده کنش گری خیریه در سطح ملی ارائه دهد. روش: پژوهش حاضر از نظر روش شناختی یک مطالعه کمی و مقطعی مبتنی بر مدل سازی معادلات ساختاری است. جامعه آماری شامل تمامی افراد ۱۸ سال و بالاتر ساکن مناطق شهری و روستایی ایران در نیمه نخست سال ۲۰۲۵ است. به منظور تضمین نمایندگی مناسب و پوشش تنوع جمعیتی و اجتماعی-اقتصادی، از روش نمونه گیری طبقه ای چندمرحله ای استفاده شد. طبقه بندی نمونه براساس منطقه جغرافیایی، جنسیت، محل سکونت و وضعیت اجتماعی-اقتصادی انجام گرفت و سپس در هر طبقه، نمونه ها به صورت تصادفی انتخاب شدند. در مجموع، ۵۰۰ پرسش نامه معتبر از افرادی گردآوری شد که تجربه یا آشنایی با فعالیت های خیریه، از جمله کمک مالی، داوطلبی یا تعامل با سازمان های خیریه داشتند. ابزار گردآوری داده ها یک پرسش نامه ساختاریافته شامل سه مقیاس استاندارد بود. اعتماد نهادی با استفاده از یک مقیاس شش گویه ای برای سنجش اعتماد به نهادهای دولتی، مذهبی و مدنی اندازه گیری شد. سرمایه روان شناختی از طریق یک مقیاس دوازده گویه ای شامل چهار بعد امید، خوش بینی، تاب آوری و خودکارآمدی سنجش شد. مشارکت خیریه نیز با یک مقیاس هشت گویه ای اندازه گیری شد که اشکال رسمی و غیررسمی مشارکت را دربرمی گرفت. تمامی گویه ها براساس مقیاس پنج درجه ای لیکرت تنظیم شدند. روایی محتوایی ابزار از طریق نظر خبرگان تایید شد و یک مطالعه مقدماتی برای اطمینان از شفافیت و پایایی پرسش نامه انجام گرفت. تحلیل داده ها با استفاده از روش مدل سازی معادلات ساختاری مبتنی بر حداقل مربعات جزئی و نرم افزار اسمارت پی ال اس انجام شد. این روش به دلیل تناسب با مدل های علی پیچیده و مقاومت در برابر توزیع های غیرنرمال داده ها انتخاب شد. تحلیل در دو مرحله صورت گرفت: ابتدا ارزیابی مدل اندازه گیری و سپس آزمون مدل ساختاری شامل اثرات مستقیم و غیرمستقیم، با استفاده از روش بوت استرپینگ و ۵ هزار بازنمونه گیری. نتایج: ارزیابی مدل اندازه گیری نشان داد که تمامی سازه ها از پایایی و روایی قابل قبول برخوردارند. مقادیر پایایی ترکیبی در بازه ۸۲/۰ تا ۹۱/۰ قرار داشت که بیانگر انسجام درونی مناسب شاخص هاست. روایی همگرا نیز تایید شد؛ به طوری که میانگین واریانس استخراج شده برای تمامی متغیرهای پنهان بیش از ۵۰/۰ بود و تمامی بارهای عاملی معنادار و بزرگ تر از ۶۰/۰ به دست آمد. نتایج مدل ساختاری نشان داد که اعتماد نهادی اثر مستقیم، مثبت و معناداری بر مشارکت خیریه دارد (ضریب مسیر = ۴۱/۰، آماره تی = ۱۲/۷، سطح معناداری کمتر از ۰۰۱/۰). این نتیجه بیانگر آن است که افرادی که از اعتماد بیشتری به نهادهای رسمی برخوردارند، احتمال بیشتری برای مشارکت در فعالیت های خیریه دارند. همچنین، سرمایه روان شناختی اثر مستقیم و معنادار مثبتی بر مشارکت خیریه نشان داد (ضریب مسیر = ۳۶/۰، آماره تی = ۴۵/۶، سطح معناداری کمتر از ۰۰۱/۰)، که حاکی از نقش تقویت کننده منابع روان شناختی در گرایش به رفتارهای نوع دوستانه است.  افزون براین، اعتماد نهادی اثر مثبت و معناداری بر سرمایه روان شناختی داشت (ضریب مسیر = ۳۸/۰، آماره تی = ۰۲/۶، سطح معناداری = ۰۰۱/۰) که نشان می دهد محیط نهادی قابل اعتماد به تقویت ظرفیت های روان شناختی افراد کمک می کند. تحلیل اثرات میانجی تایید کرد که سرمایه روان شناختی به طور جزئی رابطه بین اعتماد نهادی و مشارکت خیریه را میانجی گری می کند. اثر غیرمستقیم اعتماد نهادی از طریق سرمایه روان شناختی معنادار بود (اثر غیرمستقیم = ۱۱/۰، سطح معناداری کمتر از ۰۰۱/۰). اثر کل اعتماد نهادی بر مشارکت خیریه، با در نظر گرفتن مسیرهای مستقیم و غیرمستقیم، برابر با ۵۲/۰ برآورد شد. از نظر توان تبیینی، مدل توانست ۴۷ درصد از واریانس مشارکت خیریه و ۲۹ درصد از واریانس سرمایه روان شناختی را توضیح دهد. شاخص برازش کلی مدل برابر با ۵۲/۰ محاسبه شد که نشان دهنده برازش قابل قبول و استحکام ساختاری مدل است. بحث و نتیجه گیری: یافته های این پژوهش نقش محوری اعتماد نهادی و سرمایه روان شناختی را در شکل دهی مشارکت خیریه در ایران برجسته می کند. اثر مثبت اعتماد نهادی بیانگر اهمیت نهادهای معتبر، شفاف و پاسخ گو در تقویت کنش گری مدنی است. هنگامی که افراد نهادها را قابل اعتماد تلقی می کنند، باور بیشتری به معنادار و اثربخش بودن مشارکت خیریه خود پیدا می کنند. نقش معنادار سرمایه روان شناختی نیز نشان می دهد که منابع درونی فردی، حلقه واسط مهمی در تبدیل شرایط نهادی به رفتارهای واقعی اجتماعی هستند. نقش میانجی سرمایه روان شناختی حاکی از آن است که اعتماد نهادی نه تنها به صورت مستقیم، بلکه از طریق تقویت امید، تاب آوری و احساس خودکارآمدی افراد، مشارکت خیریه را افزایش می دهد. از منظر سیاست گذاری، این نتایج بر ضرورت اتخاذ رویکردی دوگانه تاکید دارد: ازیک سو ارتقای شفافیت و پاسخ گویی نهادی برای افزایش اعتماد عمومی، و ازسوی دیگر طراحی برنامه های اجتماعی و آموزشی برای تقویت سرمایه روان شناختی شهروندان. در مجموع، مشارکت خیریه در ایران حاصل برهم کنش سازوکارهای نهادی و روان شناختی است. توجه هم زمان به این دو بعد می تواند مسیرهای پایدارتر و فراگیرتری را برای توسعه فعالیت های خیریه و نوع دوستانه در سطح جامعه فراهم کند. تقدیر و تشکر:  نگارندگان مقاله مراتب سپاس خود را از هیئت تحریریه و داوران محترم نشریه جستارهای اقتصادی با رویکرد اسلامی که با دقت نظر و ارشادات علمی خویش زمینه ارتقای کیفیت این مقاله را فراهم کردند، ابراز می دارند. تعارض منافع: نگارندگان اعلام می کنند که در ارتباط با تدوین و انتشار این مقاله هیچ گونه تعارض منافع علمی، مالی یا سازمانی وجود ندارد.

کلیدواژه ها:

اعتماد نهادی ، سرمایه روان شناختی ، مشارکت های خیریه ای ، ایران ، معادلات ساختاری