تقدم هدایت تکوینی بر تکلیف تشریعی و نقش آن در تبیین مسئولیت اعتقادی از دیدگاه آیت الله جوادی آملی

مسئله نسبت میان هدایت الهی و تکلیف تشریعی، از مباحث بنیادین کلام اسلامی و از محورهای مهم در تبیین عدالت الهی و مسئولیت اعتقادی انسان است. در بسیاری از رویکردهای رایج کلامی، هدایت الهی غالبا به «ارائه طریق» یا «اتمام حجت» فروکاسته شده و تکلیف تشریعی به مثابه امری مستقل از مراتب وجودی و ادراکی انسان تلقی گردیده است. این تلقی در تبیین وضعیت جهل غیرمقصر، حدود مواخذه الهی و نسبت ایمان و کفر با شرایط واقعی ادراک حق، با دشواری هایی مواجه است. مقاله حاضر با روش توصیفی تحلیلی و رویکرد انتقادی، و با تکیه بر تفسیر قرآن به قرآن، به بازسازی دیدگاه آیت الله جوادی آملی درباره تقدم هدایت تکوینی بر تکلیف تشریعی می پردازد. یافته های پژوهش نشان می دهد که در اندیشه ایشان، هدایت الهی صرفا ابلاغ بیرونی یا شرط معذریت نیست، بلکه حقیقتی تکوینی و وجودی است که با فطرت، عقل و افاضه الهی پیوند دارد و فعلیت تکلیف تشریعی و تحقق مسئولیت اعتقادی انسان بر آن متوقف است. بر این اساس، فقدان هدایت تکوینی نه به معنای سلب اختیار، و نه صرفا عذری پسینی، بلکه ناظر به عدم تحقق کامل موضوع تکلیف است. نوآوری مقاله در آن است که با استخراج این مبنا از آیات قرآن و تحلیل تفسیری دیدگاه آیت الله جوادی آملی، رهیافتی دقیق تر برای فهم نسبت هدایت، تکلیف و مسئولیت عرضه می کند؛ رهیافتی که ضمن حفظ اختیار انسان، تبیین منسجم تری از عدالت الهی و مراتب مسئولیت اعتقادی فراهم می سازد.

کلیدواژه ها:

هدایت تکوینی ، تکلیف تشریعی ، مسئولیت اعتقادی ، عدالت الهی ، تفسیر تسنیم ، آیت الله جوادی آملی