تحلیل تطبیقی رابطه نفس و قوای آن از منظر ابن سینا و ابن عربی با تاکید بر مبانی هستی شناختی

این پژوهش به تحلیل تطبیقی رابطه نفس و قوای آن از منظر ابن سینا و ابن عربی می پردازد و می کوشد نشان دهد که چگونه تفاوت در مبانی متافیزیکی، به تفاوت در انسان شناسی و فهم ساختار نفس انجامیده است، یافته ها نشان می دهد که در نظام فلسفی ابن سینا، بر پایه اصالت وجود، تجرد نفس و ساختار علی طولی عالم، نفس انسانی به عنوان «جوهر مجرد» و «مدبر بدن» فهم می شود. قوای نباتی، حیوانی و ناطقه در این دستگاه فکری، مراتب مشکک یک حقیقت واحدند؛ یعنی هر یک شانی ضعیف تر یا کامل تر از وجود نفس است و به صورت سلسله مراتبی از آن صادر می شود؛ از این رو، رابطه نفس و قوا، رابطه ای علی، طولی و وجودی است که در آن نفس اصل است و قوا فرع؛ در مقابل، ابن عربی با تکیه بر مبانی وحدت وجودی و نگاه شهودی به هستی، نفس انسانی را «مظهر تام اسمای الهی و آیینه ای برای تجلی حق می داند، قوای نفس در این نگرش، نه مراتب صادرشده از جوهری مستقل، بلکه ظهورات متنوع یک حقیقت یگانه اند؛ بنابراین رابطه نفس و قوا، نه علی _معلولی، بلکه «ظاهر و مظهر» است، این اختلاف بنیادین در هستی شناسی، منجر به تفاوت در تبیین فرایند کمال انسانی نیز می شود: ابن سینا کمال انسانی را در ارتباط با عقل فعال می داند، در حالی که ابن عربی غایت انسان را در تحقق فنای فی الله و بقای بالله تبیین می کند. در نهایت، پژوهش حاضر نشان می دهد که چگونه تمایزهای متافیزیکی، چارچوب های متفاوتی برای فهم حقیقت انسان می آفرینند و تصویر هر متفکر از نفس و قوا، ریشه در مبانی وجودشناختی او دارد.

کلیدواژه ها:

نفس انسانی ، قوای نفس ، ابن سینا ، ابن عربی ، هستی شناسی تطبیقی