تحلیل معنایی واژه «میزان» در آیه شریفه «الله الذی انزل الکتب بالحق والمیزان»

واژه «میزان» و مشتقات آن یکی از مفاهیم خاص قرآن کریم است که در آیه ۱۷ سوره شوری نیز با عبارت «الله الذی انزل الکتاب بالحق والمیزان» به کار رفته است. این واژه با وجود معنای لغوی روشن به عنوان ابزار سنجش، در بافت قرآنی از عمق و گستردگی مفهومی برخوردار است و تفاسیر متنوعی را به خود اختصاص داده است. روش تحقیق این مطالعه، تحلیلی تطبیقی است که با استناد به منابع تفسیری معتبر و با تمرکز بر آیه ۱۷ سوره شوری انجام شده است. یافته های پژوهش نشان می دهد که «میزان» در پنج چهارچوب تفسیری اصلی قابل تحلیل است: ۱) ترازوی مادی به عنوان ابزار سنجش فیزیکی؛ ۲) نماد عدالت الهی در روابط انسانی و اجتماعی؛ ۳) شریعت الهی به عنوان مجموعه قوانین حاکم بر اعمال و رفتار؛ ۴) پیامبر اکرم (ص) و ائمه معصومین (علیهم السلام) به عنوان مصادیق عینی عدالت؛ و ۵) قرآن کریم به عنوان معیار سنجش حق و باطل. در میان این دیدگاه ها، تفسیر شیعی بر تجلی میزان در شخصیت معصومین (علیهم السلام) تاکید دارد، در حالی که تفاسیر اهل سنت بیشتر بر جنبه های عمومی شریعت و عدالت اجتماعی تمرکز کرده اند. این پژوهش با ارائه تحلیلی جامع از مفهوم «میزان»، نشان می دهد که این واژه نه تنها به عدالت فردی و اجتماعی اشاره دارد، بلکه به عنوان محوری برای هدایت و سنجش اعمال در نظام فکری قرآن عمل می کند. تحلیل نهایی پژوهش نشان می دهد که رویکردهای تفسیری مختلف را می توان در چهارچوب رابطه «مفهوم کلی» و «مصداق عینی» تحلیل کرد، به گونه ای که تفسیر «میزان» به عنوان مصداق اتم (معصومین)، تکمیل کننده و عینیت بخش مفهوم «عدالت» و «شریعت» به عنوان مفهوم مورد تاکید در تفاسیر دیگر است. نتایج این تحقیق می تواند به درک عمیق تر مفاهیم قرآنی و تقریب دیدگاه های مذاهب اسلامی کمک کند.

کلیدواژه ها:

میزان ، تفسیر تطبیقی ، معناشناسی ، سوره شوری ، عدالت الهی ، شریعت ، قرآن کریم