استعدادسنجی اراضی و برآورد پتانسیل تولید برنج(Oryza sativa L.) در بخش یانه سر شهرستان بهشهر

شناسایی استعداد و توان سرزمین برای کاربری­های مختلف به منظور حفظ منابع محیطی و تولید پایدار محصولات کشاورزی در راستای توسعه پایدار ضروری به نظر می­رسد، به طوری که عدم توجه به پهنه بندی اصولی سرزمین می­تواند زیان­های اقتصادی-اجتماعی و محیط زیستی فراوانی را به بار آورد. پژوهش حاضر به منظور پهنه بندی زراعی-بوم شناختی و برآورد پتانسیل تولید برنج (Oryza sativa L.) در بخش یانه سر شهرستان بهشهر (استان مازندران) انجام شد. در گام اول، نیازهای زراعی-بوم شناختی گیاه زراعی برنج با استفاده از منابع و اسناد علمی تعیین و شناسایی شده و سپس نقشه­های موضوعی انواع متغیرهای شامل بارش سالانه، دماهای متوسط، بیشینه و کمینه سالانه، مجموع ساعات آفتابی، رطوبت نسبی، منابع آبی، متغیرهای توپوگرافی شامل ارتفاع از سطح دریا، درصد شیب، جهت شیب و ویژگی­های خاک مانند بافت، پتاسیم، فسفر، نیتروژن، مس، منگنز، آهن، ماده آلی، هدایت الکتریکی و اسیدیته خاک تهیه گردید. نمونه های خاک از طریق نمونه گیری مستقیم از ۱۲۸ نقطه از مزارع روستاهای منطقه تهیه و در آزمایشگاه خاکشناسی دانشگاه علوم کشاورزی و منابع طبیعی ساری تجزیه شد. جهت تخمین و تعمیم این متغیرها به سطح منطقه مورد مطالعه از روش های درون یابی زمین آمار و کلاسیک مانند کریجینگ معمولی، توابع پایه شعاعی و وزن­دهی معکوس فاصله و براساس کمترین برآورد آماره­های خطای برآورد (RMSE) استفاده گردید. در ادامه، جهت تعیین وزن معیارها از فرآیند تحلیل سلسله مراتبی (AHP) استفاده ­شد. لایه­های رقومی عوامل محیطی در محیط GIS پس از اختصاص وزن  AHPمختص به هر لایه، روی هم گذاری و تلفیق شده­اند. پهنه بندی اراضی در چهار طبقه بسیار مستعد، مستعد، نیمه مستعد و غیرمستعد انجام شد. همچنین در این مطالعه، مدل SSM-iCrop۲ برای برآورد پتانسیل تولید مورد استفاده قرار گرفت. این شبیه ساز، مقدار عملکرد پتانسیل را برمبنای داده­های هواشناسی، شرایط خاک، نحوه مدیریت زراعی و پارامترهای گیاهی محاسبه می­نماید. نتایج حاصل از تطابق اراضی کشاورزی با نیازهای زراعی و محیطی برنج نشان داد که تنها حدود ۲/۲ درصد از زمین­های زراعی منطقه دارای پتانسیل بسیار مستعد جهت کشت برنج بوده که این مناطق شامل بخش کوچکی از زمین­های حاشیه رودخانه نکارود می­باشد. همچنین سهم پهنه مستعد ۷/۱۶ درصد، نیمه مستعد ۵/۴۰ درصد و پهنه غیرمستعد ۴/۴۰ درصد برآورد شد. به طورکلی، در بخش هایی که به منابع آبی دسترسی دارند و تسطیح شده اند، کشت برنج به صورت محدود امکان پذیر است. همچنین با تغییر در الگوی کاشت کارآیی مصرف آب افزایش می یابد. روش تولید برنج به صورت هوازی می تواند باعث کاهش مصرف آب شود. براساس نتایج حاصل از خروجی مدل SSM-iCrop۲، واحدهای اراضی کشاورزی منطقه در تولید شلتوک برنج دارای پتانسیل تولید حدود ۹۲/۳ تن در هکتار شلتوک می­باشد و میزان تولید فعلی کشاورزان حدود ۲/۳ تن در هکتار می­باشد که حدود ۷۲/۰ تن در هکتار خلا عملکرد تولید شلتوک برآورد شد.

کلیدواژه ها:

پهنه بندی زراعی-بوم شناختی ، سامانه اطلاعات جغرافیایی ، مدل SSM-iCrop۲ ، AHP