«چرخه بازخورد خودمولد»؛بررسی تعامل بازیگر و مخاطب در تئاتر، از بهاراتا و زآمی تا فیشر- لیشته

مطالعات مخاطب یکی از چالش برانگیزترین حوزه های نظریه پردازی در تئاتر است. با وجود گسترش این مطالعات در دهه های اخیر و اهتمام نظریه پردازان معاصر به بازتعریف جایگاه مخاطب در فرآیند اجرا، بخش مهمی از رویکردهای کلاسیک شرقی در این زمینه کمتر مورد توجه پژوهش های تطبیقی قرار گرفته اند. هدف از پژوهش حاضر، واکاوی مفهوم «چرخه بازخورد خودمولد» در زیبایی شناسی اجرای اریکا فیشر- لیشته و مقایسه آن با الگوهای ارتباطی در آثار مهم تئوریک تئاتر کلاسیک شرق، یعنی کتاب ناتیاشاسترا (منسوب به بهاراتا) و رسالات زآمی موتوکیو (از جمله فوشیکادن و کاکیو) است. پرسش اصلی مقاله حاضر این است که رویکردهای ارتباطی بهاراتا و زآمی چه وجوه اشتراک و افتراقی با ایده «چرخه بازخورد خودمولد» دارند. این پژوهش، کیفی و مبتنی بر روش توصیفی تحلیلی است؛ و سه مولفه بنیادین چرخه بازخورد خودمولد (واژگونی نقش، جامعه سازی و تماس) را در مقایسه با رویکردهای مخاطب محور تئاتر سانسکریت هند و تئاتر نو ژاپن بررسی می کند. نتایج حاصل از این پژوهش، بیانگر اشتراکات عمیق این نظام های تئاتری در تاکید بر «ارتباط زنده و جامعه ساز» میان بازیگران و مخاطبان است. با این حال، تفاوت های فرهنگی قابل توجهی نیز میان این نظام ها مشاهده می شود. در حالی که سنت های شرقی بر دگرگونی درونی و تجربه روحانی اجرا تاکید دارند، نگرش فیشر- لیشته بر ماهیت گذرا، پیش بینی ناپذیر و فرایندی تعامل اجرایی تمرکز دارد. در نهایت، این پژوهش با کنار هم قرار دادن نظام های متفاوت تئاتری در شرق و غرب، امکان گفت وگویی هم گرایانه را میان آنها فراهم می کند و این خود به بازاندیشی پیرامون تعامل اجرا و مخاطب در گستره جهانی تئاتر خواهد انجامید.

کلیدواژه ها:

تئاتر ، چرخه بازخورد خودمولد ، بهاراتا ، زآمی موتوکیو ، اریکا فیشر- لیشته