گونه شناسی جواب آواز در موسیقی کلاسیک ایرانی با خوانشی فرمالیستی مبتنی بر آشنایی زدایی(مطالعه موردی: جواب آوازهای آلبوم نوا مرکب خوانی)

این پژوهش باهدف ارائه طرحی در راستای طبقه بندی، نام گذاری و تحلیل انواع جواب آواز، به عنوان یکی از دو رکن اصلی قالب سازوآواز در موسیقی کلاسیک ایرانی صورت گرفته است. ازآنجا که تاکنون پژوهش منسجمی به منظور تدوین روشی نظام مند در این زمینه انجام نشده، این پژوهش با درنظرداشتن ضرورت پرداختن به این موضوع، با روش تحلیل تماتیک به بررسی دقیق لایه های مختلف سازوآواز و به طور خاص جواب آواز و تشخیص روابط پیش آمده در حوزه های نظری و عملی پرداخته است. در این راستا، چهارچوب نظری پژوهش بر پایه مفهوم آشنایی زدایی بنا شده است؛ بدین معنا که انواع جواب آواز به منظور شگردهایی برای برهم زدن انتظار شنیداری و برجسته سازی زبان موسیقی بررسی شده اند. سازوآوازهای آلبوم «نوا مرکب خوانی» نمونه ای جامع و دقیق را از قالب های گونه شناسی جواب آواز ارائه می دهند؛ ازاین رو به عنوان مورد مطالعاتی در نظر گرفته شده اند چراکه ضرورت های این پژوهش را در راستای اهداف علمی و عملی آن پوشش می دهند. این پژوهش در ذیل پارادایم برساختی- تفسیری و با رویکرد فرمالیستی سامان یافته و در زمره پژوهش های تحلیلی- مطالعه موردی قرار می گیرد. همچنین گردآوری داده ها براساس اسناد کتابخانه ای و نمونه گیری به شیوه معیارمحور انجام شده است. در نتیجه طبقه بندی حاصل از این تحلیل به این صورت است: ۱) آشنایی زدایی در جواب آواز وابسته به عامل مدال: مدپرداز و مدگردان، ۲) آشنایی زدایی در جواب آواز وابسته به عامل اوزان موسیقایی: موزون و نیمه موزون، ۳) آشنایی زدایی در جواب آواز مبتنی بر الگوهای فرمال ادبی: واج آرا، مستزادی و تلمیحی- تضمینی، ۴) آشنایی زدایی در جواب آواز مبتنی بر دورشدن نسبت به آواز: دورگه یا چندرگه. طبقه بندی های پیشنهادی این پژوهش می تواند به فهم دقیق تر از ساختارهای اجرایی در همراهی های سازوآواز موسیقی کلاسیک ایرانی کمک کند و راهگشای پژوهش های آتی در این حوزه باشد.

کلیدواژه ها:

سازوآواز ، گونه شناسی جواب آواز ، جواب آواز ، آشنایی زدایی