تحلیل حوادث شغلی در عملیات بهره برداری جنگل (مطالعه موردی: جنگل های چفرود گیلان)

چکیده مبسوط مقدمه و هدف: امروزه بررسی نرخ صدمات در مشاغل مختلف، به ویژه در بخش جنگل ‎داری، به‎عنوان شاخصی مهم در ارزیابی ایمنی شغلی شناخته می شود. جنگل‎ داری به عنوان یکی از خطرناک ترین مشاغل، با نرخ بالای صدمات و حوادث شغلی همراه است. این مشاغل به ‎دلیل ماهیت خطرناک خود، به ‎ویژه در کشورهای کوهستانی مانند ایران، مستعد وقوع حوادثی از جمله آسیب های جسمی و مالی هستند. گزارش های مختلف نشان داده اند که بهره برداری جنگل یکی از شغل های پرخطر است که علاوه‎ بر خطرات طبیعی، با مشکلات ایمنی مربوط به استفاده از ماشین آلات و شرایط نامناسب محیط کار نیز رو به رو است. برای کاهش این حوادث، مدیریت صحیح و تقویت فرهنگ ایمنی در محیط کار از اهمیت بالایی برخوردار است. در این راستا، مطالعات و تحلیل های مختلف نشان داده اند که اکثر حوادث ناشی از رفتارهای ناایمن و شرایط ناامن محیطی هستند. پژوهش ها بر روی علل حوادث و تحلیل خطرات، به ویژه در عملیات برداشت چوب در جنگل های ایران، به شناسایی فاکتورهای خطر و بهبود ایمنی شغلی پرداخته اند. بررسی نوع و شدت صدمات می ‎تواند به مدیریت بهتر ایمنی کار کمک نماید. از این ‎‎رو در پژوهش حاضر، صدمات انسانی ناشی از بهره ‎برداری در جنگل ‎های چفرود واقع در غرب استان گیلان مورد مطالعه قرار گرفته‎ است. مواد و روش ‎ها: منطقه مورد بررسی در حوزه آبخیز چفرود در غرب استان گیلان قرار دارد و از نظر توپوگرافی کوهستانی و شیب دار است؛ به طوری که شیب در برخی نقاط تا ۸۰ درصد می رسد و ارتفاع آن از ۹۰۰ تا ۱۵۰۰ متر از سطح دریا متغیر است. در این تحقیق، داده های حوادث کار در جنگل های چفرود استان گیلان از گزارشات و پرسشنامه ها برای ۳۷۱ حادثه طی ۱۰ سال (۲۰۱۴-۲۰۰۵) جمع آوری شدند. در این منطقه از شیوه بهره برداری نیمه مکانیزه شامل قطع با اره موتوری، چوب ‎کشی با اسکیدر و بارگیری با لودر استفاده شد. پژوهش حاضر مقطعی‎-توصیفی است و داده ها با استفاده از نرم افزار SPSS تحلیل شدند. برای تجزیه و تحلیل حوادث، معیارهای نرخ فراوانی و شدت حادثه استفاده شدند. نرخ فراوانی حادثه نشان دهنده تعداد حوادث به ‎ازای یک میلیون ساعت کاری است و نرخ شدت حادثه تعداد روزهای تلف ‎شده به ‎ازای هزار ساعت کار را نشان می دهد. تجزیه و تحلیل و مقایسه نرخ شدت حادثه با توجه به شیب و مراحل مختلف بهره برداری انجام شد. عواملی مانند نرخ فراوانی، شدت، نوع و علت حادثه، زمان وقوع، نوع آسیب دیدگی و شغل افراد حادثه دیده نیز ارزیابی گردیدند. یافته ‎ها: متوسط نرخ فراوانی (ضریب تکرار) حوادث در جنگل های چفرود برابر ۳۷ بود، به این معنی که در هر یک میلیون ساعت کاری به ‎طور میانگین ۳۷ حادثه رخ داد. بیشترین حوادث در سال ۲۰۱۰ ثبت شدند. همچنین، متوسط نرخ شدت حادثه ۰/۱۸ بود که نشان دهنده ۱۸ صدم روز تلف‎ شده به ‎ازای هر هزار ساعت کاری است. بیشترین نرخ شدت حادثه مربوط به سال ۲۰۰۷ و کمترین آن مربوط به سال ۲۰۰۹ بودند. بر اساس علت حادثه، ضربه‎ خوردن از وسیله با ۱۴ درصد، بیشترین دلیل بروز حادثه بود و سوختگی کمترین درصد را به ‎خود اختصاص داد. در مورد نوع عضو آسیب دیده، بیشترین آسیب ها به ‎دست ها (۳۶ درصد) و پاها (۲۸ درصد) مربوط بود. نتایج آزمون تجزیه واریانس یک ‎طرفه نشان دادند که نرخ شدت حادثه با توجه به شیب زمین و علت حادثه تفاوت معنی داری داشت. نرخ شدت حادثه در شیب های بالای ۳۰ درصد بیشتر از شیب های کمتر بود و همچنین در مرحله قطع، شدت حوادث بیشتر از مراحل چوب ‎کشی و بارگیری بود. از نظر زمان وقوع، بیشترین حوادث در ساعات ۱۱ تا ۱۲ قبل از ظهر و ۱۳ تا ۱۴ بعد از ظهر رخ دادند. در نهایت، بیشترین آسیب دیدگان مربوط به عملیات بهره برداری جنگل بودند و کمترین تعداد حادثه در فعالیت های احیا و توسعه مشاهده شد. براساس نتایج آزمون مقایسه میانگین توکی، نرخ شدت حادثه در مرحله قطع بیشتر و متفاوت از مرحله چوب ‎کشی و در مرحله چوب کشی نیز بیشتر و متفاوت از مرحله بارگیری بود. از طرفی، نتایج تحلیل رگرسیونی نشان دادند که با تغییر مولفه بهره‎‎ برداری از قطع به چوب‎ کشی و بارگیری، نرخ شدت حادثه به‎صورت توانی کاهش یافت. نتیجه‎ گیری کلی: با توجه با شروع برنامه هفتم توسعه در کشور و نگاهی متفاوت به بحث مدیریت جنگل ‎ها در کشور و همچنین لزوم توجه ویژه به نیروی انسانی در جنگل، انجام پژوهش های مرتبط با موضوع ایمنی شغلی در جنگل از اهمیت ویژه ‎ای برخوردار است، لذا، انتشار معتبر نتایج پژوهش ‎های مرتبط با ایمنی شغلی و حوادث کار در جنگل نظر به کم ‎بودن انتشار این قبیل مطالعات در کشور از اهمیت خاصی برخوردار است. برای کاهش فروانی و شدت حادثه در منطقه مورد مطالعه، پیشنهاد می‎ گردد که ضمن آموزش کارگران در بدو ورود به کار، برنامه های ایمنی در حین کار توسط سرکارگران در جنگل آموزش داده شود. کارگران را به استفاده از وسایل ایمنی و حفاظت فردی تشویق و از مزایای استفاده از این وسایل آگاه کنند و در آنان ایجاد انگیزه نمایند.

کلیدواژه ها:

Chafroud forests ، Frequency rate ، Logging operation ، Severity rate ، Work accident ، بهره‎ برداری جنگل ، جنگل چفرود ، حوادث کار ، نرخ شدت حوادث ، نرخ فراوانی حادثه