آشکارسازی روند تاثیر توسعه شهری بر ایجاد جزایر حرارتی در محدوده و حریم باغ گیاه شناسی ملی ایران

هدف: باغ های گیاه شناسی به عنوان مرکزی برای حفظ تنوع زیستی و ذخایر ژنتیکی و محیطی برای آموزش و ترویج، فرهنگ سازی، انجام تحقیقات علمی و گردشگری از اهمیت ویژه ای در سطح جهان برخوردارند. باغ گیاه شناسی ملی ایران با قدمتی بیش از نیم قرن و تنوع بالای گیاهان بومی و غیربومی و انواع گونه های جانوری، یک اثر منحصربه فرد در ایران و خاورمیانه محسوب می شود. با این حال توسعه شهری در حریم باغ، طی دو دهه اخیر به یک تهدید جدی برای حفظ آن تبدیل شده است. در همین راستا تحقیق حاضر با هدف آشکارسازی روند تاثیر توسعه شهری بر ایجاد جزایر حرارتی در محدوده و حریم باغ گیاه شناسی ملی ایران انجام گرفت.روش پژوهش: در این تحقیق از تصاویر ماهواره ای سنجنده لندست ۸ در ۵ دوره زمانی ۱۹۹۰، ۲۰۰۰، ۲۰۱۰، ۲۰۱۵ و ۲۰۲۵ جهت تعیین دو شاخص دمای سطح زمین (LST) و تغییرات میدان حرارتی شهری (UTFVI) استفاده شد.یافته ها: نتایج مربوط به تغییرات زمانی و مکانی دما برای بازه ۳۵ ساله از ۱۹۹۰ تا ۲۰۲۵ بیانگر روند افزایشی دما است. به طوری که طبقه دمایی بیش از ۴۵ درجه سانتی گراد از صفر درصد در سال ۱۹۹۰ به ۲۴/۵۵ درصد در سال ۲۰۲۵ رسیده است. بررسی روند تغییرات مکانی در محدوده و حریم باغ گیاه شناسی ملی ایران گویای این واقعیت است که جزایر گرمایی بیشتر در حریم باغ رخ داده است. بر همین اساس، تصاویر مربوط به شاخص LST در سال ۲۰۲۵ به خوبی نشان می دهد که بیشترین سطح مربوط به طبقه بیشتر از ۴۵ درجه سانتی گراد در حریم باغ بوده و بالعکس بیشترین سطح مربوط به طبقه کمتر از ۳۰ درجه سانتی گراد در محدوده باغ مشاهده شد. بررسی روند تغییرات مکانی و زمانی شاخص واریانس حرارتی (UTFVI) نشان داد که در بازه زمانی ۳۵ ساله روند تغییرات شاخص آسایش حرارتی در طبقات عالی و متوسط در محدوده باغ، افزایشی بوده و به ترتیب از مقدار ۳۷/۴۷ و صفر درصد در سال ۱۹۹۰ به ۴۵/۸۱ و ۱/۹۹ درصد در سال ۲۰۲۵ رسیده است. این در حالی است که طبقات بد، بدتر و بدترین بیشتر در حریم باغ بوده است.نتیجه گیری: نتایج پژوهش پیش رو به روشنی نقش تغییرات کاربری و ساخت و سازها را در افزایش جزایر حرارتی و نقش توسعه پوشش گیاهی را در آسایش حرارتی نشان می دهد. با توجه به زوال و خشکیدگی پارک جنگلی چیتگر در شرق و جنوب شرقی باغ گیاه شناسی ملی ایران که اثرات منفی تغییرات اقلیمی را مضاعف نموده و بر تشدید جزایر حرارتی در آینده نزدیک خواهد افزود لازم است در جهت پایداری اکولوژیکی باغ، تعدیلی در رویکردهای توسعه شهری، سیاست های توزیع جمعیت و استفاده از منابع طبیعی منطقه ۲۲ صورت پذیرد. به نحوی که ضمن جلوگیری از توسعه ساخت و سازهای بیشتر، حفظ و تقویت تنوع و درصد پوشش گیاهی، هم در حریم باغ و هم در محدوده پارک جنگلی چیتگر با استفاده از درختان پهن برگ، به طور ویژه مدنظر مسئولان امر قرار گیرد.

کلیدواژه ها:

تاب آوری شهری ، تغییرات مکانی و زمانی سطح زمین ، تغییر کاربری ، فضای سبز شهری ، منطقه ۲۲ تهران