بررسی تاثیر کیفیت نهادی بر تجارت خارجی ایران در بازه ۱۹۹۶ تا ۲۰۲۰

این پژوهش با هدف بررسی تاثیر کیفیت نهادی بر تجارت خارجی ایران با استفاده از شاخص های حکمرانی بانک جهانی (WGI) انجام و برای این منظور، یک مدل اقتصادسنجی مبتنی بر مدل جاذبه برای دوره زمانی ۱۹۹۶ تا ۲۰۲۰ به‎کار گرفته شده است. به طور معمول، انتظار می رود که یک سیستم نهادی با کیفیت، مانند حاکمیت قانون قوی و ثبات سیاسی، با کاهش هزینه های مبادله و افزایش اعتماد، به افزایش تجارت خارجی منجر شود. با­این­ حال، نتایج پژوهش حاضر، نشان می دهد که کیفیت نهادی ایران، تاثیر منفی و معناداری بر حجم تجارت خارجی کشور داشته است. این یافته با ادبیات نظری رایج که بر رابطه مثبت میان کیفیت نهادی و تجارت خارجی تاکید دارد، در تضاد است. تحلیل های بیشتر، نشان می دهد که این نتیجه غیرمنتظره، منعکس کننده شرایط خاص ایران است. به­ دلیل تحریم های بین المللی، ایران به ناچار تجارت خود را به سمت شرکایی سوق داده که حساسیت کمتری نسبت به شاخص های نهادی دارند. این موضوع باعث شده که حتی در شرایط کاهش کیفیت نهادی داخلی، تجارت با این شرکا افزایش یابد. بررسی الگوی تجارت خارجی ایران نیز نشان می دهد که سهم کشورهای صنعتی با نهادهای قوی مانند آلمان، ژاپن و فرانسه در تجارت ایران کاهش یافته و سهم کشورهایی مانند چین، امارات و ترکیه افزایش یافته است. این الگوی غیرمعمول در تجارت، یافته مدل را توجیه می کند. این یافته با مقایسه وضعیت چین که به­ رغم چالش­ های نهادی مشابه، به یک «دولت توسعه­ گرای موفق» تبدیل شده، برجسته تر می­شود. در مقابل، ایران، نه ­تنها از شاخص­های حکمرانی بالایی برخوردار نبوده، بلکه در ایجاد یک دولت توسعه­ گرای موفق نیز ناکام مانده است. بنابراین، ضریب منفی در مدل به این معنی نیست که کیفیت نهادی بی اهمیت است، بلکه نشان می دهد که در شرایط تحریم و انزوای سیاسی، تجارت خارجی ایران تحت الشعاع عوامل خارجی و همچنین ناکارآمدی ساختار حکمرانی قرار گرفته است.

کلیدواژه ها:

تجارت خارجی ، کیفیت نهادی ، مدل جاذبه