بررسی نسبت خودآیینی کانت و الگوگرایی اخلاقی از منظر زگزبسکی

خودآیینی از مهمترین اصول اخلاق کانت، بر قانونگذاری برای خود و استقلال عامل اخلاقی از هر انگیزهای جز وظیفه اخلاقی تاکید دارد؛ یعنی هیچ مرجع بیرونی، مانند جامعه، اراده الاهی یا حتی ویژگی های روان شناختی، نباید الزام های اخلاقی را بر ما تحمیل کند. در نگاه نخست، این اصل با الگو قرار دادن یک مرجع اخلاقی تعارض دارد، چنانکه کانت، به صراحت تبعیت از الگوها را زیان بار می داند؛ البته در بخشهایی با شروطی الگوها را می پذیرد. زگزبسکی در کتاب مرجعیت معرفتی، این مسئله را بررسی میکند که آیا فرایند رشد اخلاقی از طریق الگوهای فضیلت مند که ظاهرا تقلیدی است و ایده خودآیینی قابل جمعاند؟ آیا الگوهای اخلاقی میتوانند زمینه رشد فضیلت اخلاقی در انسان باشند، بدون آن که به خودآیینی خللی وارد شود؟ در سرمشق گیری، تصمیم نهایی با شخص الگوست یا عقل و وجدان عامل اخلاقی؟ این جستار با بررسی مولفه های نظریه الگوگرایی زگزبسکی - ازجمله اعتماد به خود و دیگران، عاطفه تحسین و روایت ها، تامل وجدانمدارانه – و برخی مبانی آن مثل ارجاع مستقیم به الگوها و تفاسیر جدید از اخلاق کانتی (به ویژه در آراء کرسگارد)، به این نتیجه می رسد که فرایند سرمشق گیری در الگوگرایی، اگر با تحسین متاملانه و تامل وجدانی صورت گیرد، نه تنها با خودآیینی تعارض ندارد، بلکه شکلی از تحقق تدریجی آن و گامی در مسیر تقویت عاملیت اخلاقی و خودفرمانروایی است. خودآیینی در تفسیر کرسگارد به معنای تدبیر وجدانی خویشتن است و معیار موفقیت در این تدبیر آن است که باورها، عواطف، اعمال و سایر جنبه های خود بتوانند از آزمون تامل وجدانی سربلند بیرون آیند.

کلیدواژه ها:

الگوگرایی اخلاقی ، خودآئینی کانتی ، اعتماد اخلاقی ، تامل وجدانی ، زگزبسکی