بررسی تنوع ژنتیکی اکوتیپ های بومی سیاه دانه (Nigella sativa L) با استفاده از نشانگرهای مورفوفنولوژیک

هدف: گرایش جهانی به گیاه درمانی مسئله حفاظت از گونه های دارویی در تمام نقاط جهان را پر اهمیت کرده است. یکی از چالش های توسعه سیاه دانه عدم شناخت صفات موثر در بهبود عملکرد و نبود جمعیت یا رقم اصلاحی دارای ویژگی های زراعی مناسب با شرایط اکولوژیک مناطق کشور می باشد. این پژوهش با هدف بررسی تنوع ژنتیکی اکوتیپ های بومی سیاه دانه با استفاده از نشانگرهای مورفوفنولوژیک و معرفی نمونه های مناسب کشت در منطقه کرج انجام شد. روش پژوهش: تعداد ۲۰ اکوتیپ بومی در قالب طرح آزمایشی بلوک های کامل تصادفی با سه تکرار در سال زراعی ۱۴۰۱-۱۴۰۰ در مزرعه پژوهشی موسسه تحقیقات اصلاح و تهیه نهال و بذر ارزیابی شد. یافته ها: تجزیه واریانس تنوع بالایی بین اکوتیپ ها از نظر صفات فنولوژیک (تعداد روز تا گلدهی و رسیدگی)، ارتفاع بوته، عملکرد و اجزای عملکرد (تعداد فولیکول در بوته، تعداد بذر در فولیکول و وزن هزاردانه) نشان داد. در مقایسه میانگین ها براساس آزمون چند دامنه ای دانکن (احتمال ۵ درصد) بیش ترین عملکرد دانه در اکوتیپ هایی ثبت شد که بیش ترین قطر طولی و عرضی فولیکول، تعداد فولیکول در بوته، تعداد دانه در فولیکول و وزن هزاردانه را داشتند. کم ترین و بیش ترین عملکرد دانه مربوط به اکوتیپ های TN-۸۲-۱۹۱ (۹۴۶ کیلوگرم در هکتار) و TN-۸۲-۷۵۰ (۱۷۴۹ کیلوگرم در هکتار) با اختلاف ۸۸/۴۵ درصدی بود. هم چنین اکوتیپ TN-۸۲-۷۵۰ نسبت به میانگین عملکرد به دست آمده از برتری ۰۷۸/۲۶ درصدی برخوردار بود. عملکرد دانه همبستگی مثبت معنی داری با صفات طول فولیکول (۶۷/۰)، تعداد فولیکول در بوته (۸۴/۰) و تعداد بذر در فولیکول (۶۰/۰) داشت. براساس تجزیه خوشه ای اکوتیپ ها در سه دسته متمایز گروه بندی شدند. در گروه اول اکوتیپ های دیرگل و دیررس با تعداد انشعاب ساقه، ارتفاع بوته و قطر فولیکول بیش تر قرار گرفتند. در اکوتیپ های گروه دوم بیش ترین عملکرد دانه مشاهده شد که احتمالا با طولانی تر بودن دوره بین گلدهی و رسیدگی دانه (دوره پرشدن دانه) مرتبط بود. در تجزیه به عامل ها سه عامل نخست ۹۰/۷۳ درصد از تغییرات را توجیه نمودند که به ترتیب عامل صفات مورفوفنولوژیک، عملکرد و اجزای عملکرد و شاخص رشد طولی نام گذاری شدند. نتیجه گیری: در این مطالعه، اکوتیپ TN-۸۲-۷۵۰ به عنوان نمونه زودرس، TN-۸۲-۶۹۱، TN-۵۹-۲۲۴ و IPK میان رس و TN-۵۹-۲۵۴ دیررس با عملکرد بالا شناسایی شدند. به نظر می رسد این اکوتیپ ها می توانند برای مناطق با فراهمی آب و نهاده های موجود قابل توصیه باشند. به طور کلی، بین اکوتیپ ها تنوع ژنتیکی بالقوه بالایی مشاهده شد که با توجه به بومی بودن و سازگاری بالا می توان از آن ها به عنوان منبع ژنتیکی ارزشمند در برنامه های به نژادی استفاده نمود.

کلیدواژه ها:

به نژادی ، تجزیه خوشه ای ، تنوع مورفوفنولوژیکی ، ژرم پلاسم