تحلیل دیدگاه ابن برجان درباره چرایی غلبه انذار با آتش در قرآن کریم

یکی از مسائل مرتبط با انذارهای قرآنی آن است که چرا در قرآن کریم، غالب انذارها با آتش و گرما همراهی دارند. ابن برجان، عارف و مفسر اندلسی قرن ششم هجری، به این مسئله پرداخته است. هدف مقاله ی حاضر، تحلیل دیدگاه ابن برجان درباره چرایی غلبه انذار با آتش در قرآن به روش توصیفی تحلیلی است. یافته های پژوهش حاکی از آن است که ابن برجان با اتخاذ رویکردی زبان شناختی و نیز کاربردشناختی، به تبیین این مسئله همت گماشته و سه مولفه بافت فیزیکی، بافت ذهنی و بافت اجتماعی را مورد توجه قرار داده است. از منظر ابن برجان، تفاوت در موقعیت فیزیکی و مکانی مخاطب، سبب تفاوت در ادبیات انذار می شود؛ از این رو، تغییر در موقعیت یا بافت بیرونی، به اختلاف در ساختار گفتمان می انجامد. به باور او، علت غلبه انذارهای قرآنی با آتش آن است که قرآن در منطقه ای گرمسیر نازل شده و اقتضای این بافت فیزیکی، انذار با گرماست. چنین انذارهایی بر بافت ذهنی مخاطب تاثیری ژرف تر می گذارند و به ترس بیشتر و در نتیجه انگیزه ای فزون تر برای گریز از عذاب می انجامند. ابن برجان در تبیین خود، بر بافت اجتماعی و نیز ویژگی های گوینده نیز تاکید می ورزد و معتقد است که انذارهای قرآنی از رحمت الهی نشات گرفته اند و خداوند محتوای انذار را بر اساس علم و حکمت بالغ خویش و با در نظر گرفتن شرایط مخاطب بیان کرده است. او با مقایسه انذارهای قرآن با انذارهای انجیل، بر این نکته پای می فشارد که تغییر در شرایط جغرافیایی مکان نزول وحی، موجب تغییر در ادبیات انذار می گردد. البته در نقد آرای ابن برجان، به استناد او به عبارات انجیل نیز اشکالاتی مطرح شده است. تبیین ابن برجان، الزاما به معنای تاثیرپذیری قرآن از محیط زمانه نزول نیست؛ زیرا هرچند قرآن ناظر بر جامعه عصر نزول بوده، اما پیام آن جهانی و جاودانه است.

کلیدواژه ها:

ابن برجان ، انذار ، بافت فیزیکی ، بافت اجتماعی ، بافت ذهنی ، رویکرد کاربردشناختی