بازسازی بافت معنایی با نظریه فضای سخن: مطالعه موردی «ولکن البر من اتقی» (بقره/ ۱۸۹)

تعامل میان سیاق به مثابه قرینه ای درون متنی و روایات سبب نزول به مثابه قرینه ای برون متنی همواره یکی از چالش های بنیادین در تفسیر قرآن بوده است. روی کردهای تفسیری رایج در رویارویی با آیاتی که دچار گسست ظاهری اند اغلب با وابستگی به قرائن بیرونی به نادیده گرفتن انسجام متن انجامیده اند. این مطالعه با طرح این پرسش که چه گونه می توان به فهمی منسجم و متن محور از این آیات دست یافت به معرفی و کاربست یک چارچوب روش شناختی جدید با عنوان فضای سخن می پردازد. روش پیش نهادی مولف‘ مبتنی بر تحلیل دلالت های التزامی نشئت گرفته از سیاق، و به دنبال بازسازی بستر کلی نزول از درون خود متن قرآنی است. در مطالعه کنونی با پیاده سازی این روش روی آیه ۱۸۹ سوره بقره نخست از این دفاع می شود که با تحلیل سیاق می توان فضای سخن حاکم بر آیه را تشخیص داد. فرضیه مطالعه آن است که فضای سخن حاکم بر آیه وجود یک تصور سطحی و آیینی از نیکی (بر) در میان مخاطبان بوده است. هدف آن است که دریافته شود چه گونه آیه ۱۸۹ به مثابه یک پاسخ اصلاحی به این فضا به بازتعریف مفهوم بر و ارجاع آن به حقیقت تقوا می پردازد. این چارچوب تفسیری، ضمن آشکار ساختن انسجام درونی آیه، رابطه ای روشمند میان متن و روایت برقرار می سازد؛ رابطه ای که در آن متن قرآن به مثابه مرجع اصلی داوری در فهم متن عمل می کند و روایات معتبر سبب نزول نقش مبین و مکمل را برای تبیین جزئیات و مصادیق تاریخی ایفاء می کنند. با این روی کرد، ضمن حفظ اعتبار قرائن بیرونی، حاکمیت استقلال دلالی متن هم تثبیت می شود.

کلیدواژه ها:

سیاق ، سبب نزول ، تحلیل گفتمان ، استقلال دلالی قرآن ، تفسیر متن محور ، بقره / ۱۸۹ ، بر و تقوا