تحلیل مثنوی عقل و عشق محمد خاقانی اصفهانی؛ در گذار از کمال فرم پارناسین به سوی رسالت معنا و اتحاد

در این مقاله، مثنوی عقل و عشق  اثر محمد خاقانی اصفهانی با رویکردی تطبیقی و از منظر مکتب پارناسیسم مورد تحلیل قرار گرفته است. پژوهش حاضر بر چگونگی استعلای این اثر از کمال گرایی صوری، که مشخصه پارناسین هاست، به سوی تحقق یک رسالت معنایی و وحدت بخش تمرکز دارد. پارناسیسم، با شعار «هنر برای هنر»، بر کمال فرم، عینیت گرایی، و استقلال اثر هنری تاکید می ورزید. مثنوی عقل و عشق  در ابعادی چون چیره دستی در ساختار مثنوی، صناعت زبانی فاخر (فارسی و عربی)، و چارچوب نمایشی منسجم، قابل قیاس با ایده آل های فرمی پارناسین است. با این حال، این اثر در اهداف غایی خود، از محدودیت های پارناسیسم فراتر می رود. خاقانی اصفهانی، به جای آنکه فرم را غایت بپندارد، آن را به مثابه ابزاری برای انتقال مضامین عمیق فلسفی، عرفانی، و دینی به کار می گیرد. هدف اصلی مثنوی، ارائه الگویی برای «اتحاد عقل و عشق»، نقد گسست علم از ایمان، و ایجاد هم گرایی فرهنگی و ادبی است؛ این هدفمندی آشکار، در تضاد با اصل «هنر برای هنر» قرار دارد. حضور فعال شاعر به عنوان راوی و راهبر، به جای عینیت سرد پارناسین، به اثر شور و حرارت فکری و معنوی می بخشد. این پژوهش نشان می دهد که مثنوی عقل و عشق ، ضمن برخورداری از کمال صوری ستودنی، این فرم را نه هدف نهایی، بلکه بستری برای تحقق «رسالت معنا و اتحاد» قرار داده و بدین ترتیب، جایگاه خود را در سنت غنی شعر تعلیمی، فلسفی و عرفانی فارسی تثبیت می کند.

کلیدواژه ها:

محمد خاقانی اصفهانی ، مثنوی عقل و عشق ، پارناسیسم ، کمال فرم ، رسالت معنا