موضع گیری و مناسبات چندوجهی کریم خان زند در قبال استعمار اروپایی- انگلیسی در خلیج فارس

حکومت زندیه اغلب مساوی با دوره کریم خان زند است، زیرا جانشینان متعدد وی، هرکدام چند صباحی بر اریکه قدرت نماندند. این حکومت با پایتختی شیراز به خاطر نزدیکی به خلیج فارس، مسائل آبراه ها برای وی اهمیت شایانی یافت و به نسبت سلسله های پیشین مجبور به دخالت بیشتری در آن منطقه آبی گردید. این ایام بخصوص مقارن با حضور استعمارگران اروپایی بود که هرکدام درصدد تصرف و تسلط بیشتر بر خلیج فارس و سواحل آن برآمدند. بدین ترتیب حکومت زندیه به طورجدی با پدیده استعماری اروپایی در قالب های گوناگون و پیچیده آن در خلیج فارس، سواحل و جزایر آن مواجه گردید. در این مقطع به صورت بارز و مشخصی تعامل و مناسبات ایران با اروپاییان در خلیج فارس آغاز گردید که تفاوت­های زیادی با دوره های قبلی صفویه، افغان ها و افشاری دارد. از طرفی حکومت زندیه یک تفاوت عمده با سلسله های پیشین دارد و آنکه پایتخت این حکومت در شهری نزدیک خلیج فارس یعنی شیراز قرار داشت که همین اقتضاهای خاصی در مواجه با مسائل خلیج فارس را برای او ایجاد می­کرد. ازاین رو، حاکمیت زندیه در مناسبات مرزی، منطقه­ای و حتی بین­المللی بیشتر درگیر خلیج فارس و آبراه های جنوب گردید. این گویای حوادث جدید برآمده از دریا بود. در این مقطع مسائل خلیج فارس موضوعی چندجانبه، درهم تنیده و با حضور حداکثری طرف های متعدد و تاثیرگذار بود. حال مسئله این است که کریم خان زند با توجه به موارد فوق، چه راهکار و سیاست­هایی در قبال دول اروپایی بخصوص انگلستان در پیش گرفت و تا چه حد وی با نیات استعماری آن ها آشنایی داشت؟ قراین و شواهد حاکی از آن است که کریم خان زند تحت تاثیر عواملی ازجمله مناسبات با شبه قاره هند، شناخت و معرفتی نسبت به رفتار و عملکرد اروپاییان ازجمله انگلستان کسب کرده بود.

کلیدواژه ها:

مناسبات خارجی ، حکومت زندیه ، کریم خان ، خلیج فارس ، اعراب ، انگلیس