پیش بینی یادسپاری متون روایی و توضیحی با رویکردی تجربی – محاسباتی: آزمون دو انگاره شناختی و کارآمدی انگاره بازنگری شده

درک و یادسپاری متن از بنیادی ترین فرایندهای شناختی به شمار می رود و تبیین سازوکارهای آن می تواند هم در توسعه نظریه های علوم شناختی و هم در طراحی سامانه های هوشمند و محاسباتی موثر باشد. متون مکتوب عمدتا در دو گونه اصلی روایی و توضیحی جای می گیرند که هر یک الگوهای متفاوتی از پردازش ذهنی را فعال می سازند: روایت ها با تکیه بر زمان مندی، علیت و شخصیت محوری، ارتباط نزدیکی با حافظه رویدادی دارند، در حالی که متون توضیحی با ساختاری منطقی و مفهومی، بیشتر به حافظه معنایی وابسته اند. پژوهش حاضر با هدف آزمون هم زمان این دو گونه متن، دو انگاره شناخته شده در حوزه فهم متن - یعنی انگاره چشم انداز و انگاره نمایه سازی رویداد - را به طور تجربی مورد بررسی قرار داده و در کنار آن، کارآمدی انگاره بازنگری شده ای را ارزیابی می کند که بر اساس تلفیق فعال سازی مفهومی، ساختاردهی رویدادی و وزن دهی موقعیتی طراحی شده است. برای این منظور، سه متن فارسی با ساختارهای متفاوت  انتخاب شدند. ۵۱ دانش آموز پایه نهم پس از مطالعه متون، در یک تکلیف یادآوری آزاد شرکت کردند و بازده حافظه آن ها به صورت جمله به جمله ثبت و کدگذاری گردید. سپس سه انگاره شناختی یادشده پیاده سازی و خروجی های هم مقیاس شده آن ها (۰ تا ۱) با داده های واقعی آزمودنی ها مقایسه شد. تحلیل های آماری شامل شاخص های دقت، صحت، بازخوانی و F۱، به همراه همبستگی پیرسون و آزمون t زوجی انجام گرفت. یافته ها نشان داد که انگاره چشم انداز در بازنمایی مفاهیم کلیدی و روابط معنایی کارآمدتر بود، در حالی که انگاره نمایه سازی رویداد توانست انسجام زمانی و علیت متون روایی را بهتر بازنمایی کند. با این حال، هیچ یک به تنهایی توانایی پوشش کامل الگوی یادسپاری انسانی را نداشتند. در مقابل، انگاره بازنگری شده با ادغام سه سازوکار شناختی و لحاظ کردن اثر موقعیت سریالی، بالاترین سطح همبستگی را با داده های رفتاری ارائه داد و در شاخص هماهنگی (F۱) نیز نسبت به دو انگاره کلاسیک برتری معناداری نشان داد. این نتایج نشان می دهد که بهره گیری از سازوکارهای چندلایه شناختی می تواند پیش بینی دقیق تر و واقع بینانه تری از حافظه متنی فراهم آورد. افزون بر اهمیت نظری، این دستاورد چشم اندازهای تازه ای برای طراحی ابزارهای آموزشی تطبیقی، توان بخشی شناختی و سامانه های پردازش زبان طبیعی مبتنی بر الگوهای حافظه انسانی فراهم می کند.

کلیدواژه ها:

یادسپاری ، انگاره چشم انداز ، انگاره نمایه سازی رویداد ، انگاره بازنگری شده ، تحلیل محاسباتی متن