وجه نماهای “dabe” و “dabɑ” در کردی مکریانی

وجهیت مقوله ای معنایی است که به گویشوران یک زبان اجازه می دهد تا به بیان موضع و دیدگاه خود نسبت به گزاره های زبانی مبادرت ورزیده و درباره الزام و امکان وقوع گزاره ها صحبت کنند. هدف جستار حاضر بررسی وجهیت و تعامل آن با زمان دستوری در کردی مکریانی است. کردی مکریانی گونه ای از کردی سورانی است که در برخی از شهرهای کردنشین ایران از جمله مهاباد، بوکان، سردشت، پیرانشهر، نقده، اشنویه، میاندوآب و شاهین دژ صحبت می شود. در کردی مکریانی دو واژه ای که برای بیان وجهیت به طور فراوان مورد استفاده قرار می گیرند عبارتند از: “dabe” و “dabɑ”. این واژه ها به مقوله دستوری فعل تعلق دارند و معادل «باید» یا «بایستی» در فارسی هستند. افعال وجهی مورد بحث الزام قوی را نشان داده و از این طریق برای بیان وجهیت تکلیفی و معرفتی به کار می روند. پژوهش حاضر نشان می دهد که تمایز میان این وجه نماها در مقوله زمان دستوری نهفته است، به گونه ای که “dabe” دارای زمان دستوری حال و “dabɑ” دارای زمان دستوری گذشته است. نتایج تحقیق حاکی از آن است که عنصر زمان دستوری در این افعال نقش فعالی دارد و روی هر دو پیمانه نحو و معناشناسی تاثیر می گذارد. در قلمروی نحو، مشخصه زمان دستوری فعل وجهی در تعیین زمان دستوری فعل اصلی تاثیرگذار است. داده های پژوهش نشان می دهند که با توجه به اینکه “dabe” مشخصه ]حال[ دارد، فعلی که بعد از آن در جمله نمود پیدا می کند حتما باید دارای مشخصه ]حال[ باشد. از طرف دیگر، فعل وجهی “dabɑ” به زعم اینکه مشخصه ]گذشته[ دارد باعث می شود که فعل اصلی نیز با زمان دستوری گذشته در جمله نمود پیدا کند. در قلمروی معناشناسی، مشخصه زمان دستوری در تعیین خوانش وجهیت، یعنی وجهیت تکلیفی و یا معرفتی، نقش مهمی ایفا می کند. به طور مشخص، نتایج پژوهش بیانگر آن هستند که از وجه نمای “dabɑ” فقط می توان برای بیان وجهیت تکلیفی در گذشته استفاده کرد در حالیکه وجه نمای “dabe” برای بیان وجهیت تکلیفی در وقت حال و آینده و همچنین وجهیت معرفتی مورد استفاده قرار می گیرد. در این راستا، عنصری که در تمایز میان خوانش تکلیفی و معرفتی این فعل ما را یاری می دهد نمود دستوری است، به گونه ای اگر وجه نمای “dabe” با نمود کامل همراه شود، خوانش وجهیت معرفتی است و اگر بدون حضور عنصر نمود مورد استفاده قرار گیرد، خوانش وجهیت تکلیفی خواهد بود

کلیدواژه ها:

کردی مکریانی ، وجهیت تکلیفی ، وجهیت معرفتی ، وقت گفتار ، وقت رویداد ، وقت وجهیت