کاربرد تحلیل هزینه-فایده در سیاست گذاری کلان محیط زیستی: چارچوبی برای کاهش ریسک و ارتقای تاب آوری اقلیمی در صنایع پرخطر

صنایع پرخطر مانند پتروشیمی، به دلیل ماهیت فرایندهای پیچیده و سرمایه گذاری های کلان، با ریسک های مالی، انسانی و زیست محیطی گسترده مواجه اند. در سیاست گذاری کلان محیط زیستی، نیاز به ابزارهای کمی برای ارزیابی و کاهش این ریسک ها حیاتی است. تحلیل هزینه-فایده (BCA) به عنوان روشی اثبات شده، می تواند مبنای تصمیم گیری برای کاهش اثرات اقلیمی و ارتقای تاب آوری در برنامه ریزی سرزمینی باشد. این پژوهش با هدف ارائه چارچوبی برای به کارگیری BCA در سیاست گذاری کلان، به بررسی روش های مالی و غیرمالی ارزیابی ریسک و منافع اقدامات پیشگیرانه پرداخته است. این مطالعه از نوع کاربردی–تحلیلی است و با مرور نظام مند منابع علمی و تحلیل مطالعات موردی داخلی و خارجی، چارچوبی ترکیبی شامل شاخص های مالی (NPV، BCR، ROI) و ابزارهای غیرمالی (شبکه های بیزین، مدل Bow-Tie، MCDA) را توسعه داده است. داده ها از گزارش های رسمی، پایگاه های بین المللی و برآوردهای کارشناسی گردآوری و با تحلیل حساسیت و مدل سازی احتمالاتی ارزیابی شده اند. نتایج نشان داد که سرمایه گذاری در اقدامات ایمنی و زیست محیطی، در اغلب موارد دارای NPV مثبت و BCR بالاتر از ۱ است. ترکیب روش های مالی و غیرمالی، علاوه بر کاهش هزینه چرخه عمر، منجر به کاهش معنادار ریسک باقی مانده و بهبود شاخص های تاب آوری اقلیمی می شود. مطالعات موردی نشان دادند که بی توجهی به BCA، خسارات چندبرابری نسبت به هزینه های پیشگیرانه ایجاد می کند. به کارگیری BCA در سیاست گذاری کلان محیط زیستی، ابزاری کارآمد برای انتخاب راهکارهای پایدار و کاهش اثرات صنعت بر محیط زیست است. پیشنهاد می شود الزام قانونی ارائه BCA در پروژه های توسعه ای صنایع پرخطر، ادغام فناوری های نوین (IoT، دیجیتال دوقلو، هوش مصنوعی) در پایش و تحلیل ریسک، و لحاظ منافع ناملموس مانند اعتماد اجتماعی و اعتبار سازمانی در تصمیم گیری ها، به عنوان بخشی از برنامه ریزی سرزمینی و حکمرانی سبز اجرا شود.

کلیدواژه ها:

تحلیل هزینه-فایده ، سیاست گذاری محیط زیستی ، مدیریت ریسک ، تاب آوری اقلیمی ، صنایع پرخطر