نقش طرحواره های ناسازگار اولیه در همبودی اختلال مصرف مواد و رفتارهای بزهکارانه: مروری تحلیلی بر ظرفیت های طرحواره درمانی در روان شناسی بالینی

مقدمه: همبودی اختلال مصرف مواد و رفتارهای بزهکارانه یکی از پیچیده ترین مسائل حوزه روان شناسی بالینی، جرم شناسی و سلامت روان است. در سال های اخیر، رویکرد طرحواره درمانی به دلیل توجه همزمان به ریشه های تحولی، شناختی، هیجانی و بین فردی اختلالات مزمن، جایگاه برجسته ای در تبیین این همبودی یافته است. هدف: هدف مقاله حاضر، مرور و تحلیل پژوهش های مرتبط با نقش طرحواره های ناسازگار اولیه در شکل گیری، تداوم و تشدید اعتیاد و رفتارهای مجرمانه، و نیز بررسی ظرفیت های درمانی رویکرد طرحواره درمانی در این حوزه است. روش: این پژوهش از نوع مروری-تحلیلی است. منابع علمی منتشرشده در بازه زمانی ۲۰۰۳ تا ۲۰۲۴ از پایگاه های PubMed، Scopus، ScienceDirect، Google Scholar و SID با استفاده از کلیدواژه های مرتبط جست وجو و بررسی شدند. پس از غربال گری مطالعات از نظر ارتباط موضوعی، مقالات منتخب در سه محور اصلی شامل طرحواره ها و اعتیاد، طرحواره ها و بزهکاری، و مداخلات مبتنی بر طرحواره درمانی تحلیل شدند. یافته ها: نتایج نشان داد طرحواره های ناسازگار اولیه، به ویژه رهاشدگی/بی ثباتی، بی اعتمادی/بدرفتاری، نقص/شرم، محرومیت هیجانی، کنترل ناکافی/خویشتن داری ناکافی و استحقاق/بزرگ منشی، در افراد مبتلا به اختلال مصرف مواد و نیز در جمعیت های بزهکار شیوع بیشتری دارند. این طرحواره ها از طریق افزایش آسیب پذیری هیجانی، اختلال در تنظیم هیجان، تکانشگری، خوددرمانی هیجانی و سبک های مقابله ای ناسازگار، می توانند زمینه ساز مصرف مواد و رفتارهای مجرمانه شوند. همچنین شواهد حاکی از آن است که طرحواره درمانی در کاهش شدت طرحواره ها، بهبود تنظیم هیجان، کاهش عود مصرف و اصلاح الگوهای بین فردی ناسازگار موثر است. نتیجه گیری: طرحواره های ناسازگار اولیه را می توان یکی از سازه های کلیدی در تبیین همبودی اعتیاد و بزهکاری دانست. استفاده از چارچوب طرحواره درمانی در ارزیابی، پیشگیری و درمان این جمعیت ها می تواند به ارتقای اثربخشی مداخلات بالینی و کاهش چرخه تکرار جرم و عود اعتیاد کمک کند.

کلیدواژه ها:

طرحواره درمانی ، طرحواره های ناسازگار اولیه ، اختلال مصرف مواد ، بزهکاری ، روان شناسی بالینی ، جرم شناسی بالینی