شاخص های پدافند غیرعامل در طراحی معماری

پدافند غیرعامل به عنوان یکی از مولفه های بنیادین مدیریت بحران، نقشی تعیین کننده در افزایش تاب آوری محیط های ساخته شده دارد و در دهه های اخیر، به ویژه با پیچیده تر شدن تهدیدات طبیعی و انسان ساخت، ضرورت توجه به آن در طراحی معماری بیش از پیش مورد تاکید قرار گرفته است. (Alexander, ۲۰۰۲). انتخاب این موضوع ناشی از این واقعیت است که بخش عمده ای از آسیب پذیری زیرساخت های شهری و بناهای مهم، نه به دلیل ضعف های سازه ای صرف، بلکه به واسطه نادیده گرفتن اصول پدافند غیرعامل در مراحل اولیه طراحی معماری شکل می گیرد. مطالعات متعدد نشان داده اند که بی توجهی به مکان گزینی، سازمان فضایی، نحوه استتار و اصول ایمنی معماری، میزان خسارت و اختلال عملکردی فضاهای حیاتی را به طور قابل توجهی افزایش می دهد (افسر و همکاران، ۱۴۰۴). از این رو، ضرورت بازخوانی نظام مند شاخص های پدافند غیرعامل در طراحی معماری، به عنوان پیش نیاز توسعه فضاهای تاب آور و ایمن، انگیزه اصلی انجام این پژوهش را شکل داد.هدف اصلی تحقیق حاضر، شناسایی، تحلیل و تبیین شاخص ها و الزامات موثر پدافند غیرعامل است که باید در فرآیند طراحی معماری لحاظ شوند تا بناها و محیط های شهری در برابر تهدیدات احتمالی کمترین میزان آسیب پذیری را داشته باشند. این هدف بر پایه رویکردی شکل گرفته است که تلاش می کند میان یافته های پراکنده در حوزه معماری درمانی، آموزشی، مسکونی و زیرساختی نوعی تجمیع نظری و انسجام مفهومی ایجاد کند؛ زیرا همان گونه که پژوهش های مرتبط نشان می دهند، هر حوزه گرچه با شرایط خاص خود مواجه است اما در اصول بنیادین دفاع غیرعامل اشتراکات مهمی دارد (مهدینیا و هاشمی فشارکی، ۱۳۹۳).روش پژوهش به صورت توصیفی–تحلیلی و مبتنی بر گردآوری داده ها از طریق مطالعه اسناد و مقالات علمی معتبر انجام شده است. ابتدا منابع کلیدی داخلی شامل پژوهش هایی در زمینه ی اصول پدافند غیرعامل در مراکز درمانی، آموزشی و فضاهای زیرزمینی استخراج گردید، سپس مطالعات بین المللی مرتبط با طراحی ایستگاه های زیرساختی برای تحلیل تطبیقی مورد بررسی قرار گرفت. در ادامه، یافته ها با رویکرد استنتاجی تحلیل شده تا شاخص های مشترک و اثرگذار استخراج گردند. این روش امکان می دهد که اصول مطرح شده در آثار علمی مختلف در قالب منظومه ای منسجم برای کاربرد در طراحی معماری تدوین شود.نتایج مطالعه نشان می دهد که رعایت اصول پدافند غیرعامل نه تنها از منظر ایمنی و حفاظت اهمیت دارد، بلکه نقش مهمی در تضمین تداوم عملکرد، کاهش خسارات اقتصادی، افزایش قابلیت مدیریت بحران و تقویت پایداری فضایی ایفا می کند. بر این اساس، ضرورت دارد که معماران، برنامه ریزان و طراحان شهری پدافند غیرعامل را به عنوان بخشی جدایی ناپذیر از فرآیند طراحی تلقی کرده و آن را در تمامی مراحل طراحی پیش بینی کنند. (مومنی و همکاران، ۱۳۹۶).

کلیدواژه ها:

پدافند غیرعامل ، طراحی معماری ، تاب آوری شهری ، مدیریت بحران ، کاهش آسیب پذیری