تحلیل گفتمان کتاب عربی پایه دوازدهم از منظر هویت ملی-مذهبی

سابقه و هدف: کتاب های درسی در نظام آموزشی ایران، به عنوان رسانه های رسمی انتقال دانش و ارزش ها، نقشی کلیدی در شکل دهی به هویت دانش آموزان ایفا می کنند. درس عربی، به دلیل پیوند تاریخی و زبانی با اسلام، همواره بار هویتی و ایدئولوژیک ویژه ای داشته است. این پژوهش با هدف تحلیل گفتمان کتاب عربی پایه دوازدهم (چاپ ۱۴۰۲) و کشف چگونگی بازنمایی و ساخت هویت ملی-مذهبی در لایه های آشکار و پنهان آن انجام شده است. روش شناسی: این پژوهش با رویکرد کیفی و با استفاده از روش تحلیل گفتمان انتقادی (CDA) نورمن فرکلاف انجام شده است. چارچوب نظری پژوهش، تلفیقی از تحلیل گفتمان انتقادی و نظریه های هویت سازی است. داده های پژوهش، شامل تمامی اجزای کتاب (متون اصلی، تمارین، تصاویر، پانوشت ها، اهداف درس و پیش گفتار) است که با استفاده از فیش برداری نظام مند گردآوری و در سه سطح توصیف، تفسیر و تبیین مورد تحلیل قرار گرفتند. برای افزایش اعتبار و پایایی، از تکنیک بازبینی همتایان و کدگذاری دومرحله ای استفاده شد. یافته های کلیدی: تحلیل داده ها نشان می دهد که گفتمان مسلط کتاب بر سه محور اصلی استوار است: اسلام شیعی به عنوان محور وحدت و هویت مرکزی تمدن ایرانی-اسلامی به عنوان بستر تاریخی این هویت غیریت سازی و گفتمان مقاومت در برابر «غرب استکباری» و صهیونیسم. هویت ارائه شده در کتاب، هویتی ترکیبی، سلسله مراتبی و مقاومتی است که در آن مولفه های دینی (به ویژه شیعی) بر مولفه های ملی و فراملی اولویت و سیطره دارند. نتیجه گیری نهایی: کتاب عربی پایه دوازدهم، فراتر از یک کتاب آموزش زبان، به یک ابزار گفتمانی در خدمت پروژه رسمی هویت سازی ملی-مذهبی تبدیل شده است. این کتاب با استفاده از مکانیسم های زبانی، متنی و تصویری، درصدد است تا دانش آموز را به عنوان «فردی مسلمان، شیعه، ایرانی و مقاوم» بازتعریف کند. این پژوهش، لایه های پنهان برنامه درسی را آشکار ساخته و ضرورت توجه به تاثیرات این گفتمان بر نگرش و انگیزه زبان آموزان را گوشزد می کند.

کلیدواژه ها:

آموزش عربی در ایران ، تحلیل گفتمان انتقادی ، هویت ملی-مذهبی ، کتاب درسی عربی پایه دوازدهم ، ایدئولوژی آموزشی ، بازنمایی هویت