مدارس آینده؛ از انتقال دانش تا پرورش یادگیرنده مادام العمر

پارادایم حاکم بر نظام های آموزشی در آستانه تحولی بنیادین قرار گرفته است. برای بیش از یک قرن، مدارس بر اساس مدل «انتقال دانش» عمل می کردند که در آن معلم مرجع دانش و دانش آموز ظرفی خالی برای دریافت اطلاعات فرض می شد. این مدل که ریشه در انقلاب صنعتی و نیاز به کارگران نیمه ماهر داشت، امروزه با سرعت تغییرات فناورانه، رشد هوش مصنوعی و دسترسی همگانی به اطلاعات، کارآمدی خود را از دست داده است. مدارس آینده ناگزیرند از رویکرد «حافظه محور» به رویکرد «پرورش یادگیرنده مادام العمر» گذار کنند. این پژوهش با هدف واکاوی چیستی، چرایی و چگونگی این گذار پارادایمیک انجام شده است. پرسش اصلی تحقیق آن است که مدارس آینده برای تربیت یادگیرندگان مادام العمر باید از چه ارکان، مولفه ها و راهبردهایی پیروی کنند و چگونه می توان از الگوهای سنتی به این الگوها گذار کرد. در این پژوهش کیفی، از روش تحلیل محتوای کیفی و سنتزپژوهی استفاده شده است. داده ها از طریق بررسی نظام مند متون نظری، اسناد بین المللی آموزشی (از جمله اسناد یونسکو و OECD) و تجارب موفق کشوری در بازطراحی مدارس، گردآوری و با روش کدگذاری سه مرحله ای (باز، محوری و انتخابی) تحلیل شده اند. یافته های پژوهش نشان می دهد گذار از «مدرسه انتقال دهنده» به «مدرسه پرورش دهنده یادگیرنده مادام العمر» مستلزم تحول در پنج محور اساسی است: ۱. تحول در مفهوم دانش (از دانش به مثابه حقیقت ثابت به دانش به مثابه فرایند پویا)، ۲. تحول در نقش معلم (از توزیع کننده اطلاعات به تسهیلگر و راهبر یادگیری)، ۳. تحول در ساختار برنامه درسی (از محتوای ازپیش تعیین شده به تجارب یادگیری سیال و میان رشته ای)، ۴. تحول در نقش دانش آموز (از مصرف کننده منفعل به تولیدکننده فعال و خودراهبر)، ۵. تحول در محیط یادگیری (از کلاس درس بسته به زیست بوم های یادگیری باز، شبکه ای و انعطاف پذیر). این پژوهش همچنین چالش های این گذار را در سه سطح خرد (معلمان و دانش آموزان)، میانی (مدیریت مدرسه و برنامه درسی) و کلان (سیاست گذاری و ارزشیابی) طبقه بندی کرده و راهکارهایی برای عبور از این چالش ها ارائه می دهد. نتیجه گیری مطالعه تاکید دارد که مدارس آینده دیگر «جای یادگرفتن» نیستند، بلکه «جای یادگرفتن چگونگی یادگرفتن» خواهند بود. در چنین مدرسه ای، یادگیری به مرزهای کلاس درس محدود نمی شود، دیپلم پایان یادگیری نیست، و ارزش فرد به میزان اطلاعات انباشته شده در حافظه اش نیست، بلکه به توانایی او در بازآفرینی مداوم خویش در جهان در حال تغییر است.

کلیدواژه ها:

مدارس آینده ، یادگیری مادام العمر ، تحول در نظام آموزشی ، یادگیرنده خودراهبر ، برنامه درسی سیال ، سواد آینده پژوهی