کاربست مطالعات فرهنگی و اجتماعی در طراحی یکپارچه پایانه های چندمنظوره: مطالعه موردی پایانه شرق مشهد

پایانه های حمل ونقل همگانی فراتر از جابجایی مسافران، تاثیرات عمیقی بر بافت فرهنگی، اجتماعی و اقتصادی محله های پیرامون می گذارند. تجربه پروژه های متعدد نشان داده که غفلت از شناخت بستر فرهنگی و اجتماعی، حتی پروژه های فنی موفق را با چالش های جدی در پذیرش اجتماعی مواجه می سازد. این مقاله با هدف ارائه چارچوبی منسجم از فرآیند کاربست مطالعات فرهنگی و اجتماعی در طراحی پایانه چندمنظوره شرق مشهد، نقش این مطالعات را در شکل دهی به تصمیمات طراحی نشان می دهد. پایانه شرق مشهد با مساحت ۱.۸ هکتار و زیربنای ۸۱۷۰۰ مترمربع، در مجاورت بافت های فرسوده شرق مشهد واقع شده و شامل پایانه های بین شهری، بین الملل، اتوبوس رانی و تاکسی رانی درون شهری است. ویژگی های محدوده پیرامون شامل فقر، سکونت مهاجرین، مشاغل غیررسمی و تمرکز آسیب های اجتماعی، ضرورت توجه به ابعاد فرهنگی و اجتماعی را برجسته می سازد. مطالعات در شش مرحله انجام شد: توصیف مداخله و دامنه یابی، بررسی تجربیات مشابه، توصیف بستر، تدوین فرضیه های اولیه، اولویت بندی پیامدها و تدوین راهکارها. داده ها از طریق پیمایش با ۴۰۰ نفر، مصاحبه با ۳۵ نفر از ذی نفعان کلیدی و ۸ جلسه بحث گروهی گردآوری شد. بر اساس مصاحبه با ۱۰۶ نفر، هشت دسته اصلی ذی نفعان شناسایی شدند. یافته ها نشان داد علاوه بر نیازهای استاندارد، نیازهای خاصی وجود دارد که ریشه در بافت فرهنگی مشهد دارند؛ مانند پاشویه برای اهل تسنن، آب خوری مشابه سقاخانه حرم، فضای خواب مفروش و تابلوهای سه زبانه. اولویت بندی سیزده پیامد توسط پانزده متخصص نشان داد که کاهش احساس امنیت و تعلق ساکنین با امتیاز ۱۴ بالاترین اولویت منفی و افزایش احساس عدالت و تسهیل اشتغال زنان با امتیاز ۱۳ مهم ترین پیامدهای مثبت هستند. بر این اساس، ۱۱۰ راهکار طراحی در چهار دسته تدوین شد که ۴۷ مورد به عنوان راهکارهای ضروری اولویت بندی شدند. راهکارها شامل ایجاد گذر مشهدشناسی، حسینیه چندمنظوره، بازارچه انعطاف پذیر، مهدکودک، واحد اورژانس اجتماعی و اعمال اصول طراحی ایمن است. نتایج نشان می دهد مطالعات فرهنگی و اجتماعی زمانی کارآمدند که از ابتدای برنامه ریزی با تیم طراحی ادغام شوند. تجربه پایانه شرق مشهد الگویی قابل تعمیم برای پروژه های مشابه ارائه می دهد که در آن، مطالعات اجتماعی به مثابه ابزاری برای شناخت نیازها، پیش بینی پیامدها و تدوین راهکارهای طراحی متناسب با بافت فرهنگی مورد استفاده قرار می گیرند.

کلیدواژه ها:

ارزیابی تاثیرات اجتماعی ، مطالعات فرهنگی و اجتماعی ، پایانه شرق مشهد