بازتاب مناسبات هیدروپلیتیک ایران و افغانستان در حوضه آبریز هیرمند بر امنیت آب چاه نیمه ها

بحران منابع آب در مناطق خشک و نیمه خشک، به ویژه در حوضه های آبریز مشترک، از مهم ترین چالش های ژئوپلیتیکی و امنیتی منطقه ای به شمار می رود. حوضه آبریز هیرمند، به عنوان اصلی ترین منبع تغذیه چاه نیمه ها و تالاب هامون، کانون تنش های آبی میان ایران و افغانستان است که استمرار آن می تواند پیامدهای زیست محیطی، اقتصادی و اجتماعی گسترده ای برای شرق ایران به همراه داشته باشد. اهمیت این موضوع ازآن جهت است که کاهش جریان های ورودی از افغانستان، نه تنها معیشت جوامع محلی را تهدید کرده، بلکه پایداری زیست محیطی و امنیت انسانی منطقه را نیز با چالش مواجه ساخته است. هدف این پژوهش تبیین سازوکارهای موثر بر امنیت آب چاه نیمه ها در چارچوب نظریه هیدروهژمونی و مدل طیف تعامل در روابط آبی ایران و افغانستان است. پژوهش حاضر از نظر هدف، کاربردی و از نظر ماهیت، توصیفی - تحلیلی و پیمایشی است. داده های تحقیق با بهره گیری از روش دلفی و نظر خبرگان منتخب در حوزه منابع آب و ژئوپلیتیک گردآوری و با استفاده از نرم افزارهای Micmac و Scenario Wizard مورد تجزیه وتحلیل قرار گرفت. نتایج تحلیل سناریویی نشان داد که آینده امنیت آب چاه نیمه ها تابعی از ترکیب این متغیرهای کلیدی است و در سه وضعیت کلی شامل سناریوی تعارض و کاهش امنیت آبی، سناریوی تعادل شکننده و سناریوی همکاری پایدار و تقویت امنیت آبی قابل پیش بینی است. بر این اساس، یافته ها بیانگر آن است که تقویت حکمرانی چند سطحی آب، بازسازی تالاب هامون، و افزایش شفافیت نهادی در مدیریت منابع مشترک، موثرترین راهبردها برای ارتقای امنیت آب چاه نیمه ها و گذار از وضعیت تعارض به همکاری پایدار میان دو کشور محسوب می شوند.

کلیدواژه ها:

افغانستان ، ایران ، چاه نیمه ها ، مناسبات هیدروپلیتیک ، هیدروپلیتیک