اضافه کاری های طولانی: تعیین علل، زمینه سازها، واسطه ها و پیامدهای اضافه کاری های طولانی با استفاده از نظریه داده بنیاد

هدف: مقاله حاضر با هدف ارائه یک الگوی نظری جامع و بومی شده در خصوص پدیده اضافه کاری های طولانی در بستر فرهنگ کاری و اجتماعی ایران تدوین شده است. این پژوهش با نگاهی به چالش بنیادین میان نیاز سازمان ها به بهره وری و مزیت رقابتی از یک سو و محدودیت های فیزیکی و روان شناختی نیروی انسانی از سوی دیگر، به تبیین علل، زمینه سازها، عوامل واسطه ای و پیامدهای این پدیده پرداخته است. روش: این پژوهش با اتخاذ رویکرد نظریه داده بنیاد و با استفاده از پارادایم استراوس و کوربین، به منظور استخراج و توسعه یک الگوی بومی شده و جامع از داده های میدانی انجام پذیرفت. داده ها از طریق مصاحبه های نیمه ساختاریافته با ۲۸ نفر از ذی نفعان کلیدی، شامل کارکنان با سطوح کرانه ای اضافه کاری، مدیران، متخصصان داخلی منابع انسانی و مشاوران خارجی، جمع آوری شد. به منظور تضمین غنای داده ها، نمونه گیری هدفمند تا رسیدن به اشباع نظری ادامه یافت و تنوع در متغیرهایی همچون سابقه کاری، حوزه فعالیت و جایگاه شغلی در نظر گرفته شد. برای دستیابی به دقت و قدرت در داده های جمع آوری شده، از چهار معیار قابلیت اعتماد شامل اعتبار، قابلیت اطمینان، تاییدپذیری و قابلیت انتقال استفاده شد. همچنین پایایی بین کدگذاران با ضریب هولستی تایید شد. یافته ها: فرایند تحلیل داده ها با استفاده از چارچوب C۶، طی سه مرحله کدگذاری باز، محوری و گزینشی صورت گرفت. در خصوص علل، ۳۵ کد باز، ۹ مقوله محوری و ۷ مقوله گزینشی شناسایی شد. این مقوله ها ریشه های اصلی پدیده اضافه کاری را تبیین می کنند. در خصوص زمینه سازها، ۵۰ کد باز به ۷ مقوله محوری و ۴ مقوله گزینشی تبدیل شد. این مقوله ها بستر بروز اضافه کاری های طولانی را فراهم می سازند. در خصوص عوامل واسطه ای، ۲۵ کد باز اولیه به ۷ مقوله محوری و ۷ مقوله گزینشی دسته بندی شد. این عوامل به عنوان سپرهای محافظ اضافه کاری های طولانی عمل می کنند. در نهایت برای پیامدها، ۶۹ کد باز به ۱۲ مقوله محوری و ۷ مقوله گزینشی سازمان دهی شد که بازتاب پیامدهای چندوجهی اضافه کاری بر فرد و سازمان است. این کدها در نهایت تحت روایت نظری در قالب یک الگوی پارادایمی بومی، به عنوان پایه های اولیه نظریه ای در مورد اضافه کاری تجمیع شدند. نتیجه گیری: نتایج این پژوهش یک الگوی پویا و تعاملی را آشکار ساخت که فراتر از یک الگوی خطی و ساده نشان می دهد که چگونه زمینه سازها و عوامل واسطه ای، به عنوان کانون های استراتژیک مداخله، می توانند رابطه میان علل و پیامدهای اضافه کاری را تعدیل یا تقویت کنند. این چارچوب نظری، با چارچوب بندی مجدد پدیده اضافه کاری های طولانی، به سازمان ها پیشنهاد می دهد که حتی در شرایطی که قادر نیستند به طور مستقیم علل ریشه ای را حذف کنند با سرمایه گذاری استراتژیک بر عوامل واسطه ای و زمینه سازها، از شدت پیامدهای منفی این پدیده بکاهند. طبقه بندی سلسله مراتبی علل، زمینه سازها، واسطه ها و پیامدها در این پژوهش، نقشه راهی عملی و مبتنی بر شواهد را برای طراحی مداخلات موثر در حوزه بهزیستی و سلامت کارکنان در اختیار مدیران صنایع براساس اولویت های ذهنی کارکنان در ایران قرار می دهد.

کلیدواژه ها:

اضافه کاری ، نظریه داده بنیاد ، بهزیستی کارکنان