تعیین ساختار مناسب توسعه زنجیره ارزش صنوبر در استان گیلان

بیان مسئله و اهداف: استان گیلان به علت داشتن آب و هوای مناسب و خاک حاصلخیز از جمله پهنه های جغرافیایی مستعد برای توسعه کشت صنوبر در ایران می باشد. تعیین ساختار مناسب توسعه زنجیره ارزش صنوبر در این استان می تواند بهبود بهره وری، اشتغال زایی، پایداری، سهم بری بیشتر عوامل تولید و فعالان بازار، بهبود تاب آوری، رضایتمندی مشتریان زنجیره و تعدیل اثرگذاری واسطه گران بازار را حاصل کند. هدف اصلی این پژوهش ارائه سازوکار مناسب برای توسعه زنجیره ارزش صنوبر در استان گیلان با استفاده از نظر خبرگان است تا زمینه ایجاد همبستگی و هم افزایی بین ارکان و حلقه های مختلف زنجیره ارزش صنوبر در این استان فراهم آید.مواد و روش ها: با توجه به هدف اصلی پژوهش، دو گام اصلی در اجرای آن مدنظر قرار گرفت. گام اول پژوهش شامل طراحی درخت تصمیم جامع پیشران های اثرگذار بر توسعه زنجیره ارزش صنوبر در استان گیلان می باشد. پیشران ها بر مبنای مرور گسترده مبانی نظری، پیشینه پژوهش و بهره گیری از نظر ۱۵ خبره نمونه (کارشناسان صنایع کشاورزی و چوب استان گیلان، صنوبرکاران پیشرو، اعضای هیات علمی مرکز تحقیقات و آموزش کشاورزی و منابع طبیعی استان گیلان و دانشگاه گیلان) در قالب برگزاری نشست خبرگان، تعیین شد. پس از تهیه فهرست جامع فاکتورها و پیشران های توسعه زنجیره ارزش صنوبر در استان گیلان با استفاده از روش کدگذاری، دسته بندی نظرات مشابه و بررسی میزان فراوانی انتخاب خبرگان نمونه، پیشران ها مورد پالایش، اصلاح و گزینش نهایی قرار گرفت. در گام دوم، اهمیت پیشران های مختلف توسعه زنجیره ارزش صنوبر در استان گیلان و تعیین الگوی کسب و کار مناسب با استفاده از فرایند سلسله مراتبی فازی (FAHP) و پرسشنامه مقایسه زوجی، مشخص گردید.نتایج: یافته های پژوهش نشان داد که پیشران اقتصادی ۵۱.۶۵ درصد اهمیت را در بین معیارهای درخت تصمیم به خود اختصاص داد. همچنین، معیارهای ساختاری، محیط زیستی و اجتماعی- فرهنگی نیز در رتبه های دوم تا چهارم اهمیت قرار دارند. در بین پیشران های اقتصادی سودآوری، بهره وری و تامین مالی زنجیره با مجموع وزن نسبی ۶۶.۸۲ درصد به ترتیب سه پیشران نخست اقتصادی در راستای توسعه زنجیره ارزش صنوبر در استان گیلان می باشند. مهم ترین پیشران اجتماعی- فرهنگی، ایجاد اعتماد در مردم با وزن نسبی ۳۳.۷ درصد است. زیرمعیار حفظ منابع آب و خاک با وزن نسبی ۴۰.۶۶ درصد مهم ترین پیشران محیط زیستی است. همچنین، تامین انرژی و آب، کشت قراردادی و هوشمندسازی زنجیره با مجموع وزن نسبی ۵۹.۰۸ درصد به ترتیب سه پیشران نخست ساختاری توسعه زنجیره ارزش صنوبر در استان گیلان محسوب می شوند. مقایسه چهار الگوی کسب وکار شامل ارکستر، بازارساز، لایه ای و یکپارچه براساس ۲۱ پیشران مورد مطالعه نشان داد که الگوی بازارساز، سازوکار بهینه برای توسعه و ایجاد تعامل پایدار بین بازیگران و عاملان زنجیره ارزش صنوبر در استان گیلان است.نتیجه گیری: الگوی بازارساز در شرایط فعلی بهترین و اولویت دارترین ساختار توسعه زنجیره ارزش صنوبر در استان گیلان است. پیشنهاد می شود منابع مالی و سرمایه به طور هدفمند به حلقه های مختلف این زنجیره هدایت شود تا زمینه تنظیم بازار و حمایت موثر از تولیدکنندگان و مصرف کنندگان در بازار چوب فراهم آید. ایجاد سکو یا نهاد بازارساز توسط بخش خصوصی یا دولت می تواند نقش تسهیل گر را در بازار چوب ایفا کند. بازارساز ریسک را در طرف عرضه و تقاضا مدیریت کرده و شکاف قیمت در بازار را کاهش می دهد. از جمله نقش های دیگری که می توان برای بازارساز متصور شد می توان به مواردی نظیر راه اندازی بازار برخط برای فروش عمده و خرده چوب صنوبر، اعطای تسهیلات بانکی برای توسعه صنوبرکاری، حلقه های کوچک و متوسط فراوری در استان گیلان با تضمین و تامین وثیقه بازارساز، پشتیبانی مالی از استارت آپ ها، هسته ها و واحدهای فناور در حوزه زراعت چوب و زنجیره ارزش صنوبر و نوین سازی زیرساخت های پشتیبانی، حمل و نقل و شبکه توزیع بین حلقه های مختلف زنجیره ارزش صنوبر در استان گیلان از طریق تامین مالی مناسب، اشاره کرد.

کلیدواژه ها:

فرایند سلسله مراتبی فازی ، مقایسه زوجی ، نرخ ناسازگاری ، الگوی بازارساز ، زراعت چوب