بررسی کاربرد گیاهان به عنوان شواهد در کارشناسی دادگستری کشاورزی و منابع طبیعی و جنبه های علمی متدولوژی و چالش های استانداردسازی

کاربرد گیاهان به عنوان شواهد زیستی در کارشناسی های دادگستری کشاورزی و منابع طبیعی شاخه ای نوظهور از علم بوم جنایی (Forensic Botany) است که با هدف تشخیص منشا، زمان و ماهیت رخدادهای زیست محیطی و کشاورزی به کار می رود. این رویکرد بر پایهی تحلیل های ریخت شناسی، فیزیولوژیکی، ژنتیکی و شیمیایی گیاهان و بقایای آنها بنا شده و می تواند در پرونده هایی مانند تخریب اراضی، سرقت محصولات زراعی و باغی، تجاوز به منابع طبیعی، آلودگی زیست محیطی و احراز مالکیت اراضی کشاورزی مورد استفاده قرار گیرد. در این مقاله مروری ضمن معرفی اصول علمی و مراحل متدولوژیک کارشناسی گیاه محور، کاربرد روش های مولکولی PCR، DNA barcoding و fingerprinting ژنتیکی، آنالیز ایزوتوپی و بررسی گرده شناسی (Palynology) در شناسایی شواهد گیاهی مورد بحث قرار گرفته است، همچنین نقش فناوری های نوین مانند تصویربرداری دیجیتال، سنجش از دور و هوش مصنوعی در افزایش دقت و قابلیت استناد نتایج تشریح شده است. از منظر متدولوژیکی، تاکید مقاله بر استانداردسازی فرآیند نمونه برداری، مستندسازی زنجیره ی شواهد (Chain of Custody) و تطبیق با معیارهای دادگستری بین المللی است. نتایج مرور منابع نشان می دهد که نبود دستورالعمل های بومی، کمبود بانک های داده ژنتیکی و گیاه شناسی ملی، و ضعف در آموزش کارشناسان از چالش های اساسی در ایران محسوب می شود. در نهایت مقاله پیشنهاد می کند که ایجاد چارچوب های استاندارد ملی، شبکه های همکاری میان مراکز تحقیقاتی و دستگاه قضایی و توسعه ی آزمایشگاه های تخصصی گیاه شناسی جنایی، می تواند گامی موثر در ارتقاء جایگاه علمی و حقوقی کارشناسی گیاه محور در نظام دادگستری کشاورزی و منابع طبیعی کشور باشد.

کلیدواژه ها:

بوم جنایی ، شواهد گیاهی ، کارشناسی دادگستری ، منابع طبیعی ، DNA barcoding ، استانداردسازی