کارکردهای عرف در استنباط احکام فقهی از منظر اصولیان اهل سنت

این پژوهش با هدف تبیین جایگاه عرف به عنوان منبعی زنده و موثر در استنباط احکام شرعی و تحلیل نقش آن در پویایی فقه اسلامی صورت پذیرفته است. مسئله اصلی پژوهش، تعیین حدود و ثغور اعتبار عرف در فرآیند اجتهاد و تبیین تعامل آن با نصوص شرعی است. با توجه به تحولات پرشتاب اجتماعی و ظهور مسائل مستحدثه، شناخت سازوکار بهره گیری از عرف برای تطبیق احکام شرعی با شرایط متغیر جامعه از ضرورت های انکارناپذیر در عرصه اجتهاد معاصر به شمار می رود. یافته های تحقیق نشان داد که عرف در دو سطح منبع مستقل استنباط و ابزار مکمل در تفسیر نصوص مورد توجه فقها قرار گرفته است. از جمله مهم ترین کارکردهای شناسایی شده برای عرف می توان به تعیین مصادیق احکام شرعی، تخصیص عمومات نصوص، تفسیر مفاهیم کلی، کشف مناط تغییر احکام و تطبیق قواعد کلی با واقعیت های اجتماعی اشاره نمود. در نتیجه می توان دریافت که عرف - در چارچوب ضوابط شرعی - مهم ترین عامل پویایی و کارآمدی فقه اسلامی در پاسخگویی به نیازهای متحول بشری است. این تحقیق با به کارگیری روش توصیفی-تحلیلی و با رویکردی تطبیقی در آرای فقهای مذاهب اهل سنت انجام شد و داده های آن از طریق مطالعات کتابخانه ای و تحلیل متون اصیل فقهی گردآوری گردید.

کلیدواژه ها:

عرف ، عادت ، اجتهاد ، استنباط احکام ، فقه پویا ، مصادر تشریع