میرایی لرزه ای در گذر زمان؛ تحلیل مکانیزم های سنتی در گنبدهای تاریخی ایران (مطالعه موردی: گنبدهای مسجد جامع اصفهان)

کاهش اثرات زمین لرزه بر سازه ها همواره از دغدغه های اصلی معماران و مهندسان در طول تاریخ بوده است. در ساختمان های مدرن امروزی، مهندسان سازه با بهره گیری از جداسازها و میراگرهای لرزه ای مانند میراگرهای لاستیکی، ساچمه ای و فنری، تلاش می کنند تا سازه را از حرکات زمین جدا کرده و پایداری آن را افزایش دهند. با این حال، بررسی معماری تاریخی نشان می دهد که در گذشته نیز از روش های بومی و تجربی برای کنترل ارتعاشات و بهبود عملکرد لرزه ای سازه ها استفاده می شده است. یکی از نخستین نمونه های ابتدایی «جداسازی پی» یا Base Isolation را می توان در آرامگاه کوروش بزرگ در پاسارگاد مشاهده کرد. این پژوهش ضمن بررسی روند تکامل میراگرهای باستانی و تحلیل مکانیسم های لرزه ای گنبدهای تاریخی ایران، به ویژه گنبدهای تاج الملک و نظام الملک در مسجد جامع اصفهان، به مطالعه ی پایداری آن ها در برابر بارهای جانبی افقی می پردازد. پرسش اصلی تحقیق این است که: آیا ماندگاری بیش از ۹۰۰ ساله ی این گنبدها ناشی از پایین بودن شدت زمین لرزه های منطقه بوده است، یا ویژگی های سازه ای همچون هندسه ی خاص گنبد، چندلایه بودن مصالح، وجود کلاف های چوبی و نحوه ی اتصال گنبد به جرزها و فضاهای پیرامونی عامل اصلی پایداری آن بوده اند؟ روش تحقیق در این مطالعه توصیفی-تحلیلی و مبتنی بر مطالعات میدانی و کتابخانه ای است. یافته ها نشان می دهد که گنبدهای ایرانی برخلاف نمونه های ایتالیایی، فاقد میراگرهای چوبی فعال هستند و در برابر بارهای لرزه ای عملکرد محدودی دارند؛ ازاین رو استحکام بخشی معاصر این سازه ها نیازمند استفاده از میراگرهای خارجی یا سامانه های نوین کنترل ارتعاشات است. در نهایت، این پژوهش علاوه بر تحلیل رفتار لرزه ای گنبدها، راهکاری پیشنهادی برای بهبود عملکرد و تقویت گنبدهای مسجد جامع اصفهان در برابر بارهای جانبی ارائه می دهد؛ راهکاری که می تواند مبنایی برای توسعه ی روش های نوین استحکام بخشی و حفظ پایداری سازه های تاریخی در برابر زمین لرزه ها باشد.

کلیدواژه ها:

میرایی لرزه ای ، میراگرهای باستانی ، مکانیسم گنبد ، گنبد تاج الملک ، گنبد نظام الملک