رویکرد روزنامه اختر به چالش ها و راهکارهای تجارت عصر قاجار

روزنامه اختر که در استانبول و خارج از قلمرو سیاسی ایران منتشر می شد، به دلیل برخورداری از آزادی نسبی از سانسور، قادر بود دیدگاه های اقتصادی و اجتماعی خود را شفاف تر بیان کند. یکی از محورهای مهم این نشریه، تحلیل چالش های تجارت ایران در عصر قاجار بود. این پژوهش با رویکردی توصیفی تحلیلی و مبتنی بر تحلیل محتوای کیفی، مقالات اقتصادی اختر را در سال های ۱۲۹۲ تا ۱۳۱۴ق/۱۸۷۵ تا ۱۸۹۶م بررسی کرده است. داده های مورد مطالعه شامل یادداشت ها و گزارش هایی درباره تجارت، صنایع دستی، مسکوکات، اوزان و مقیاس ها، بیمه، بانک و شرکت های تجاری است. پرسش اصلی پژوهش آن است که اختر چه موانعی را برای توسعه تجارت ایران شناسایی کرده و چه راهکارهایی ارائه داده است. یافته ها نشان می دهد که از نگاه این نشریه، عواملی چون انفعال دولت، نبود سازماندهی اقتصادی، تقلب در تولید کالاهای صادراتی، تراز منفی بازرگانی و فقدان قوانین نوین تجاری از مهم ترین مشکلات ساختاری اقتصاد ایران بوده اند. اختر در کنار نقد این وضعیت، بر ضرورت ایجاد نهادهای جدید اقتصادی مانند شرکت های سهامی، بانک ها، بیمه و برگزاری نمایشگاه های بین المللی تاکید می کرد و آن ها را لازمه پیوستن ایران به اقتصاد جهانی می دانست. این بررسی همچنین آشکار می سازد که اختر به طور هدفمند بخش هایی از کتاب «ثروت ملل» آدام اسمیت را ترجمه و در قالب سلسله مقالاتی با عنوان «مبادی علم ثروت ملل» منتشر کرده است تا اصول اقتصاد بازار را در فضای فکری ایران قاجار مطرح کند. تحلیل محتوای این مقالات نشان می دهد که رویکرد اقتصادی اختر در چارچوب «لیبرالیسم تدبیری» قابل تبیین است؛ یعنی پذیرش اصول بازار آزاد همراه با باور به مداخله اصلاح گرایانه دولت برای رفع موانع نهادی. این پژوهش با بازسازی تحلیلی سیاست های اقتصادی اختر و ارائه این چارچوب مفهومی، امکان فهمی عمیق تر از گفتمان اصلاح اقتصادی اواخر قاجار و روند شکل گیری ایده های بومی اقتصاد در ایران را فراهم می کند.

کلیدواژه ها:

تجارت ایران ، عصر قاجار ، روزنامه اختر ، لیبرالیسم اقتصادی ، نهادهای نوین اقتصادی