شمایل شناسی نگاره خیمه زنی بیابان گردان متعلق به مکتب تبریز صفوی

در طول تاریخ، نگارگری همواره به عنوان هنری فاخر در دربارهای سلطنتی و وابسته به ادبیات کلاسیک مطرح بوده است. نگاره خیمه زنی بیابان گردان در کوهپایه «خمسه طهماسبی» که با نام های متعددی چون «ملاقات قبایل»، «اطراق » و یا «زندگی در ییلاق» شناخته شده است؛ به روایت اطراق کاروان در دامان طبیعت می پردازد که به روشی غیر متعارف، جدول کشی شده است. مردم نگاری و واقع نگاری از فرهنگ عشایری زمانه هنرمند در این نگاره مشهود است. ردیابی پایه های این تغییر و تحولات صورت گرفته در نگارگری که نمود بارز آن در اثر میرسیدعلی مشهود است دغدغه اصلی این پژوهش به شمار می رود. در این جستار سعی شده تا با مطالعه شاخص های بصری این نگاره، خارج از برخورد عینیت گرایی، ذهنیت گرایی نیز تحلیل و تفسیر گردد تا حقایق مستتر در بطن نگاره و جهان بینی روزگار هنرمند روشن گردد. بدین منظور از رویکرد «شمایل شناسی» استفاده شده است. شمایل شناسی، رویکردی نظام مند، منطقی و چند وجهی است که با طی نمودن مراحل سه گانه توصیف، تحلیل و تفسیر اثر، سعی بر شناخت ساحت معنا در مقابل فرم دارد. نتایج بیانگر آن است که ورود خارجیان و سفیران به دربار صفوی، گرایشی به سمت هنر غرب را شکل داده که با نگاه آغشته به تصوف نگارگران بازمانده از مکتب تیموری توامان گردیده است. تحولات ایجاد شده در دوره تیموری با تاثیرات کمال الدین بهزاد بر نگارگری و نیز آزاد اندیشی مذهبی تیموریان، پایه های اصلی این تغییر و تحولاتی است که در دوره شاه طهماسب و به سبب بی مهری هایش به هنرمندان، نمود آشکارتری یافته بود. دنیای فکری هنرمند به سوی اندیشه ها و ارزش های مربوط به دنیای طبیعی و زندگی بشری گرویده و تفسیر معنی جهان و زندگی آدمی، از انحصار صرف مفسران دینی و سلایق درباری خارج شده است. بنابر فرم شمایل گونه نگاره خیمه زنی بیانگردان که برای یکی از برجسته ترین نسخ شاهی، کشیده شده بود؛ با روشی نظا م مند و بررسی جزئیات نگاره، احتمال نمایان شدن صحنه ای واقعی که پیش روی هنرمند بوده است، آشکارتر گردید.

کلیدواژه ها:

مکتب تبریز صفوی ، شمایل شناسی ، خمسه طهماسبی ، نگاره خیمه زنی بیابانگردان در کوهپایه ، میر سید علی