تبیین نقش ایوان های سنتی سنندج به مثابه فضای واسط در خلق حس تعلق مکانی: واکاوی روانشناسی محیطی

صدای به هم خوردن قاشق های فلزی روی سینی، صبحانه، هنوز در گوشم می پیچد؛ همان لحظه ای که نور صبحگاهی از پنجره های ارسی ایوان خانه پدربزرگ عبور می کرد و مثل عسلی طلایی روی حصیر پهن شده می ریخت... در قلب معماری سنتی سنندج، ایوان نه تنها یک عنصر کالبدی، بلکه نگهبان خاطرات جمعی و بستری برای روایت هویت مکانی است. در این پژوهش با عبور از نگاه صرفا کارکردگرایانه به ایوان به کاوشی عمیق در نقش آن به عنوان قلمرویی میانابی که همزمان هم حریم است و هم گذرگاه، هم خلوتگاه است و هم عرصه اجتماعی، می پردازیم. برخلاف پژوهش های پیشین که اغلب به ابعاد اقلیمی ایوان ها پرداخته اند، در این پژوهش با تلفیق رویکردهای پدیدارشناسی مکان و روانشناسی محیطی، به دنبال کشف آن دسته از کیفیات فضایی هستیم که ایوان های سنتی سنندج را به تعلق خاص مکانی بدل می کند. معماری خاص این ایوان ها با ترکیب منحصر به فرد، سنگ کاری های اصیل کردی و چوب کاری های ظریف الگویی بی نظیر از گفتگوی ماده و معنا ارائه می دهیم. یافته های اولیه انجام شده نشان می دهد که ایوان های سنندج از طریق سه مکانیزم کلیدی عمل می کنند: ۱- خلق تعلیق مکانی بین درون و بیرون، ۲- خلق زمانمندی فصلی از طریق تغییر کارکرد در فصول مختلف، ۳- خلق سکوهای خاطره سازی برای رویدادهای جمعی. این پژوهش با روش شناسی تحلیل فضایی-رفتاری و با بهره گیری از مشاهدات میدانی، مصاحبه های کیفی و مطالعات کتابخانه ای به بررسی ایوان های سه خانه تاریخی برجسته شهر سنندج از جمله: خانه آصف، خانه مجتهدی و خانه شیرین پور پرداخته و در طی مراحل پژوهش به پرسش هایی بنیادین پاسخ می دهد: آیا ایوان های سنندج گذرگاه اند، هم خاطره باشند و هم چشم انداز؟ چگونه یک عنصر معماری می تواند همزمان هم پناهگاه باشد و هم گذرگاه؟ بازمانده های آن فضاهای بینابی هستند که در معماری مدرن گم شده اند؟ نتایج حاصل از این پژوهش نه تنها درک ما را از معماری بومی تعمیق می بخشد بلکه الگویی برای طراحی فضاهای معاصر با قابلیت تعلق زایی ارائه می دهد.

کلیدواژه ها:

ایوان ، سنتی ، حس تعلق ، مکانی ، فضای واسط ، روانشناسی محیطی ، پدیدارشناسی