رشد و توسعه فیزیکی شهر ملایر؛ تحلیل پنج دهه اخیر

رشد و توسعه فیزیکی شهرها به عنوان یکی از مهم ترین جلوه های تحول کالبدی-فضایی سکونتگاه های انسانی همواره تحت تاثیر عوامل طبیعی، اقتصادی، اجتماعی، سیاسی و فرهنگی قرار داشته است. شهر ملایر به عنوان دومین شهر بزرگ استان همدان در دهه های اخیر دگرگونی های چشمگیری را در ساختار فضایی و سیمای کالبدی خود تجربه کرده است. این تغییرات متاثر از عواملی همچون افزایش جمعیت، مهاجرت های روستایی-شهری، تحولات اقتصادی، نقش ارتباطی شهر در شبکه حمل و نقل منطقه ای و برنامه های توسعه شهری بوده اند. بررسی توسعه فیزیکی ملایر نشان می دهد که گسترش شهر عمدتا در جهت شرق و جنوب شرقی متناسب با شرایط توپوگرافی و محدودیت های طبیعی (از جمله شیب زمین و وجود اراضی کشاورزی حاصلخیز) صورت گرفته است. در عین حال توسعه نامتوازن در برخی نواحی موجب بروز مشکلاتی همچون پراکندگی کاربری ها، تغییر کاربری اراضی کشاورزی به مسکونی، رشد حاشیه نشینی و شکل گیری سکونتگاه های غیررسمی گردیده است. این روند نه تنها سیمای کالبدی شهر را دگرگون ساخته، بلکه پیامدهای اجتماعی و زیست محیطی قابل توجهی را نیز به همراه داشته است. از منظر تاریخی، ملایر از اواخر دوره قاجار و به ویژه در دوران پهلوی اول و دوم شاهد شکل گیری هسته های جدید شهری، خیابان کشی های منظم و توسعه محلات تازه بوده است. پس از انقلاب اسلامی نیز توسعه شهر شتاب بیشتری یافته و سیاست های مسکن سازی از جمله طرح های مسکن مهر به گسترش محدوده قانونی و الحاق اراضی اطراف منجر شده است. روش پژوهش حاضر بر پایه رویکرد توصیفی-تحلیلی است و با بهره گیری از داده های آماری، نقشه های تاریخی و تصاویر ماهواره ای روند گسترش کالبدی شهر ملایر طی پنج دهه اخیر تحلیل گردیده است. نتایج تحقیق نشان می دهد که در صورت تداوم روند کنونی تعارض میان نیاز به توسعه شهری و حفاظت از زمین های کشاورزی شدت خواهد گرفت و ضرورت بازنگری در سیاست های آمایش سرزمین، برنامه ریزی کاربری زمین و مدیریت توسعه پایدار بیش از پیش احساس می شود. به طور کلی تحلیل توسعه فیزیکی ملایر آشکار می سازد که مدیریت شهری باید ضمن بهره گیری از ظرفیت های ارتباطی و اقتصادی شهر، با اتخاذ سیاست های کارآمد در زمینه کنترل گسترش افقی به سمت توسعه درونی، افزایش تراکم، ساماندهی مطلوب بافت های فرسوده و حفاظت از محیط زیست شهری حرکت نماید تا بتواند آینده ای متوازن و پایدار را برای این شهر رقم زند.

کلیدواژه ها:

توسعه فیزیکی ، گسترش کالبدی ، ملایر ، تحولات شهری ، مدیریت پایدار