بازآفرینی محله ی ایرانی در عصر دیجیتال: ارائه ی الگوی توسعه ی درونی پایدار با تاکید بر هویت فرهنگی و سازگاری اقلیمی (مطالعه ی موردی: شهر اردبیل)

رشد شتابان و نامتوازن شهری در ایران، طی دهه های اخیر موجب تغییرات گسترده در ساختار محلات، الگوهای سکونت و نظام فضایی شهرها شده است. در بسیاری از نقاط کشور و از جمله شهر اردبیل، توسعه ی کالبدی بی رویه، توزیع ناعادلانه خدمات و ظهور بافت های ناکارآمد، کیفیت زندگی شهروندان را به شدت تحت تاثیر قرار داده است (نیکپور و همکاران، ۱۳۹۴؛ نظم فر و همکاران، ۱۴۰۱). محله، به عنوان بنیادی ترین واحد هویتی و اجتماعی شهر ایرانی، در این روند دچار دگرگونی عمیق شده و بخش زیادی از پیوندهای فرهنگی و ارزش های بومی خود را از دست داده است (ستاری و همکاران، ۱۴۰۲؛ جوادی و همکاران، ۱۴۰۱). بی توجهی به این هویت فرهنگی در برنامه ریزی شهری معاصر نه تنها سبب گسست اجتماعی، بلکه تشدید نابسامانی کالبدی در بسیاری از محله های اردبیل شده است (نصر، ۱۳۹۶؛ عسکری زاد و اسدی، ۱۳۹۷). افزون بر این، شرایط اقلیمی خاص اردبیل به عنوان شهری کوهستانی و بسیار سرد، به طور تاریخی تاثیر مستقیمی بر شکل گیری الگوهای سکونت و معماری گذاشته است. خانه های تاریخی اردبیل نمونه ای روشن از معماری همساز با اقلیم بوده اند که با بهره گیری از فرم های درون گرا، دیوارهای ضخیم و مصالح بومی، تعامل عمیقی میان انسان، طبیعت و فرهنگ ایجاد کرده اند (ظهوری، ۱۳۹۴). با این حال، معماری معاصر کمتر به این اصول توجه کرده و نتیجه ی آن، کاهش کارایی کالبدی و افزایش مصرف انرژی در بافت های جدید است (برکباف، ۱۴۰۲). در سطح جهانی و ملی، بازآفرینی بافت ها و نوسازی محلات فرسوده به عنوان یکی از مولفه های مهم توسعه ی پایدار مطرح است (نصر، ۱۳۹۶). در اردبیل نیز مشکلاتی همچون رشد افقی بی رویه، زمین های بایر در درون شهر، تراکم نامتوازن جمعیت و خدمات ناکافی، ضرورت بازآفرینی محلات شهری را دوچندان کرده است (غفاری و ده ده زاده، ۱۳۹۷؛ صیاد بیدهندی و همکاران، ۱۳۹۶). در همین راستا، بهره گیری از الگوهای سنتی شهرسازی بومی می تواند سازمان محله ای منسجم، عدالت فضایی در توزیع خدمات و انسجام اجتماعی را تقویت بخشد (جوادی و همکاران، ۱۴۰۱؛ ده نمکی، ۱۴۰۱).