مسائل علم بر مبنای سه سیر فلسفی ملاصدرا

تحول حکمت صدرایی در سه مرتبه ی نگاه ماهوی، اصالت وجود وحدت تشکیکی و اصالت وجود وحدت شخصی محرز است؛ ما در این مقاله تغییر و تحول های روی داده در چند مبحث مهم علم را مورد بررسی قرار می دهیم که عبارتند از: «تفکیک یا عدم تفکیک میان وجود ذهنی و علم»، «مسائل و معضلات وجود ذهنی»، «رابطه ی نفس و قوای آن»، «قیام صور به نفس» و «تفاوت در ترتیب معلوم بالذات و معلوم بالعرض». بر مبنای سیر اول، یعنی در نگاه ماهوی، چندان میان وجود ذهنی و علم تفاوت قایل نشده اند؛ اما در سیر دوم این تفکیک انجام می گیرد و در نتیجه معضلات مرتبط با وجود ذهنی و علم از هم تفکیک پیدا می کند و در نتیجه از خلط مباحث جلوگیری می شود. لازمه ی سخن قبلی این است که برخلاف وجود ذهنی، علم امری نفسی است نه قیاسی. نوع پاسخ به اشکالاتی که در باب وجود ذهنی مطرح می شود در دو سیر تفاوت مهمی پیدا می کند؛ در سیر اول از تفاوت گذاشتن میان حمل اولی ذاتی با حمل شایع صناعی این امر محقق می شود حال آن که به اقتضای سیر دوم با حمل حقیقت و رقیقت این امر صورت می گیرد؛ و در سیر سوم حمل میان موضوعات و محمولات حمل ظاهر و مظهر است؛ از این رو بر مبنای این حمل باید به موضوع نظر شود؛ باز به اقتضای سیر اول، به جای تعبیر قوا، تعبیر مراتب و در سیر سوم تعبیر شئون به کار می رود. همچنین ترتیب معلوم: معلوم بالذات، بالعرض، و بالعرض بالعرض) بر حسب سه مرتبه تحول های بنیادینی تجربه کرده اند.

کلیدواژه ها:

علم ، اصالت ماهیت ، اصالت وجود وحدت تشکیکی ، اصالت وجود وحدت شخصی ، ملاصدرا