رابطه شاخص توصیف شغلی با خستگی عاطفی کارکنان: نقش تعدیلگر مقابله مذهبی و رضایت زناشویی

چکیده گسترده مقدمه و اهداف: خستگی عاطفی ازجمله مفاهیم کلیدی در روانشناسی و مدیریت منابع انسانی و از مهم‎ترین نشانه‎های فشارهای روانی در محیط کار است (ماسلاچ و لیتر، ۲۰۲۲) که از نظر گرینبرگ (۲۰۱۱) به‎عنوان نتیجه‎ای از عدم موفقیت فرد در برقراری تعادل بین مسئولیت‎های شغلی و نیازهای شخصی توصیف می‎شود؛ از جمله عوامل مرتبط با خستگی عاطفی، شاخص توصیف شغلی میباشد (صحبت‎زاده، ۱۳۹۵) که به معنای حالت احساسی و ذهنی مثبت فرد نسبت به شغل خود و ناشی از ارزیابی تجربیات کاری و عوامل مختلف مانند شرایط کار، ارتباط با همکاران و مدیران، حقوق و مزایا و فرصت‎های پیشرفت است (لوک، ۱۹۷۶). از آثار ارزیابی مثبت شاخص‎های توصیف شغلی، رضایت زناشویی میباشد (حسینقلی، ۱۴۰۱). کیم و فانگ (۲۰۱۷) رضایت زناشویی را به‎عنوان احساس خوشایند و مثبت افراد از زندگی زناشویی خود، نشئت گرفته از تعاملات عاطفی و فیزیکی، حمایت اجتماعی، و توزیع منصفانه نقش‎ها و مسئولیت‎ها توصیف می‎کنند که می‎تواند نقش تعدیل‎کننده‎ای در کاهش خستگی عاطفی کارکنان ایفا کند (هابفال، ۱۹۸۹). مقابله مذهبی که می‎تواند به کاهش خستگی عاطفی کمک کند (محمدخانی و همکاران، ۱۳۹۹)، شامل استفاده از باورهای دینی برای درک و مدیریت موقعیت‎های استرس‎زاست (پارگامنت و همکاران، ۱۹۹۰). لامبرت و همکاران (۲۰۱۰) و پارگامنت و همکاران (۱۹۹۰) نشان دادند افرادی که در مواجهه با استرس‎های شغلی از راهبردهای مذهبی مثبت بهره می‎برند، احتمال بیشتری دارد که احساس امنیت عاطفی و معناداری در زندگی را تجربه کنند و از خستگی عاطفی نجات یابند. پاسخگویی به این پرسش که آیا مقابله مذهبی و رضایت زناشویی، توان ایفای نقش تعدیلگر در رابطه میان شاخص توصیف شغلی و خستگی عاطفی را دارد یا خیر، می‎تواند به کارکنان، تصمیم‎گیرندگان و مدیران سازمانی کمک کند تا با شناسایی نقاط ضعف و تقویت منابع حمایتی، خستگی عاطفی کارکنان را کاهش و درنتیجه بهره‎وری و رفاه سازمانی را افزایش دهند. روش پژوهش: روش این تحقیق توصیفی از نوع همبستگی میباشد که از آزمون‎های پیرسون و Z فیشر بهره برده است. جامعه آماری شامل کلیه کارکنان و کارمندان اداره های دولتی و خصوصی قم بود که به فضای مجازی و شبکه‎های اجتماعی دسترسی داشتند. ۲۰۵ کارمند با میانگین سنی ۴۰/۳۵ سال در دامنه سنی ۱۸ تا ۶۲ سال و میانگین مدت اشتغال ۰۶/۱۱ سال در دامنه ۱ تا ۴۲ سال در این پژوهش شرکت کردند. ابزار: شاخص توصیف شغلی در قالب شش مقوله شامل ماهیت کار، سرپرست یا مسئول، همکاران، حقوق و مزایا، ارتقا و ترفیعات و شرایط محیط کار است که اسمیت، کندال و هیولین (۱۹۶۹) آن را طراحی کردهاند. نسخه ایرانی را بهروزی و همکاران (۱۳۸۷) تهیه کردند که آلفای کرونباخ ۷۵/۰ به دست آمد. خستگی عاطفی کارکنان از سوی جانگ (۱۹۹۵) تهیه و تنظیم شد و پایایی پرسشنامه به روش آلفای کرونباخ ۸۵/۰ گزارش شده است. این پرسشنامه در ایران به وسیله اردلان و نوراللهی (۱۴۰۰) اعتباریابی و آلفای کرونباخ ۹۲/۰ گزارش شد. مقابله مذهبی را پارگامنت و همکاران (۲۰۰۰) با هدف سنجش راهبردهای مقابله مذهبی افراد در مواجهه با استرس طراحی کرده و شامل دو بعد اصلی مقابله مذهبی مثبت (مانند جستجوی حمایت الهی، تفسیر معنوی مثبت و دعا) و مقابله مذهبی منفی (مانند احساس طرد شدن از سوی خدا، خشم نسبت به خدا و تردید مذهبی) میباشد که آلفای کرونباخ برای مقابله مثبت بین ۸۷/۰ تا ۹۲/۰ و برای مقابله منفی بین ۶۵/۰ تا ۸۰/۰ گزارش شده است. شهابی‎زاده و مظاهری (۱۳۹۱) آلفای کرونباخ مقیاس مثبت و منفی را به‎ ترتیب ۹۵/۰ و ۹۳/۰ گزارش کردهاند. فرم کوتاه رضایت زناشویی برگرفته از پرسشنامه اصلی انریچ بوده که آن را اولسون،[۱] فورنیر[۲] و دراکمن[۳] (۱۹۸۵) طراحی کردهاند و با هدف ارزیابی کیفیت کلی رابطه زناشویی به کار می‎رود. آلفای کرونباخ برای کل مقیاس در مطالعات مختلف ایرانی بین ۸۲/۰ تا ۹۰/۰ گزارش شده که نشان‎دهنده پایایی مناسب ابزار در سنجش رضایت زناشویی در جامعه ایرانی است. یافته‎ها: جهت بررسی نقش تعدیل‎کننده مقابله مذهبی و رضایت زناشویی در رابطه شاخص‎های توصیف شغلی با خستگی عاطفی از روش تبدیل r به z فیشر استفاده شده است. نخست نمره کل مقابله مذهبی و رضامندی براساس کمتر و بیشتر از میانگین بودن طبقه‎بندی شد، سپس میزان همبستگی میان دو متغیر مستقل و وابسته در هریک از این دو سطح محاسبه گردید. با به دست آمدن نمرات Z فیشر و سطح اطمینان آن، نتیجه مقایسه دو همبستگی یادشده مشخص شد.  (۷۱=nb و ۱۳۴=na) متغیر   گروه مقابله مذهبی زیاد (rb) گروه مقابله مذهبی کم (ra) Z P خستگی عاطفی خستگی عاطفی شاخص توصیف شغلی شاخص شغل ۵۶/۰-** ۷۴/۰-** ۱۴/۲- ۰۳۲۴/۰ شاخص مسئول ۴۰/۰-** ۷۰/۰-** ۹۱/۲- ۰۰۳۶/۰ شاخص همکار ۴۰/۰-** ۷۴/۰-** ۴۷/۳- ۰۰۰۵/۰ شاخص ارتقاء شغلی ۴۲/۰-** ۶۸/۰-** ۳۵/۲- ۰۱۸۸/۰ شاخص حقوق ۰۷/۰- ۶۹/۰-** ۲۳/۵- ۰۰۰۰/۰ شاخص محیط شغلی ۲۹/۰-* ۶۵/۰-** ۱۸/۳- ۰۰۱۵/۰ نمره شاخص توصیف شغلی ۵۰/۰-** ۷۵/۰-** ۸۲/۲- ۰۰۴۸/۰ **.P<۰۱/۰ *.P<۰۵/۰ در گروه مقابله مذهبی زیاد، شاهد همبستگی‎های ضعیف‎تری بین شاخص‎های توصیف شغلی با خستگی عاطفی نسبت به گروه مقابله مذهبی کم هستیم؛این امر به معنای آن است که نقش تعدیلگر مقابله مذهبی در رابطه میان شاخص‎های توصیف شغلی با خستگی عاطفی تایید می‎شود. (۱۱۱=nb و ۹۴=na) متغیر   گروه رضایت زناشویی زیاد (rb) گروه رضایت زناشویی کم (ra) Z P خستگی عاطفی خستگی عاطفی شاخص توصیف شغلی شاخص شغل ۷۴/۰-** ۷۲/۰-** ۲۷/۰ ۷۸۷۲/۰ شاخص مسئول ۶۴/۰-** ۶۲/۰-** ۳۳/۰ ۷۴۱۴/۰ شاخص همکار ۶۷/۰-** ۶۹/۰-** ۲۵/۰- ۸۰۲۶/۰ شاخص ارتقاء شغلی ۵۸/۰-** ۶۱/۰-** ۲۷/۰- ۷۸۷۲/۰ شاخص حقوق ۴۱/۰-** ۵۳/۰-** ۱۵/۱- ۲۵۰۱/۰ شاخص محیط شغلی ۵۵/۰-** ۵۷/۰-** ۱۷/۰- ۸۶۵/۰ نمره شاخص توصیف شغلی ۷۲/۰-** ۶۸/۰-** ۳۹/۰ ۶۹۶۵/۰ **.P<۰۱/۰ *.P<۰۵/۰ نتایج آزمون Z فیشر بیانگر معناداری تفاوت رابطه میان شاخص‎های توصیف شغلی با خستگی عاطفی در دو گروه با رضایت زناشویی زیاد و کم نیست؛ این امر به معنای آن است که نقش تعدیلگر رضایت زناشویی در رابطه میان شاخص‎های توصیف شغلی با خستگی عاطفی رد می‎شود. بحث و نتیجه‎گیری: یافته‎های این پژوهش نشان داد که مقابله مذهبی توان ایفای نقش تعدیلگر را دارد؛ بدین صورت که مقابله مذهبی بالا می‎تواند رابطه شاخص‎های توصیف شغلی با خستگی عاطفی را تضعیف سازد و در نشاط هیجانی بیشتری را در فضای شغلی زمینه‎سازی کند. برخلاف آن، نقش تعدیلگر رضایت زناشویی مورد تایید قرار نگرفت. این یافته همسو با پژوهش‎هایی از جمله محمد‎خانی و همکاران (۱۳۹۹)، حسینقلی (۱۴۰۱)، خاقانی ترنیک (۱۴۰۳)، پاندی و ساین (۲۰۱۹)، سفریا، اوتمن و عبدالوهاب (۲۰۱۰)، باقر نسامی و همکاران (۲۰۱۶)، اوشاروف (۲۰۱۱)، رحیمی (۱۳۹۷) و جلالی، جعفر و هیدزیر (۲۰۲۰) است. در تبیین این یافته می‎توان گفت زمانی که مهارت مقابله‎ای افراد بالاتر است، آنان اعتماد به نفس بالاتری دارند، در مواجهه با چالش‎های شغلی و محیط کار دچار اضطراب و آشفتگی‎های هیجانی نمی‎شوند و خود را قادر به کنترل و تغییر شرایط می‎دانند؛ بنابراین روابط بهتری با همکاران و ارباب رجوع و محیط برقرار می‎کنند و احساس رضایت خاطر آنان موجب افزایش احساس کفایت می‎شود. در مقابل، افرادی‎ که مهارت مقابله‎ای مناسب ندارند، هنگام مواجهه با تنش‎های شغلی و بین‎فردی دچار کاهش انرژی و احساس خستگی شدید میشوند. افراد با منابع معنوی قوی‎تر، احساس اتصال به خداوند را به‎عنوان یک منبع قدرت مطلق دارند که همه چیز در کنترل اوست (شرر، الن و هارپ، ۲۰۱۶). این موضوع موجب می‎شود در برابر استرس‎های شغلی به خداوند تکیه کنند، دست از تلاش خود نکشند و تنها از وی کمک بخواهند. با توجه به اینکه آنان به خدا اعتماد دارند و او را حمایت‎کننده می‎دانند، انعطاف‎پذیری بیشتری نسبت به عواملی خواهند داشت که می‎تواند مشکلات شغلی را ایجاد کند (شیمازو و همکاران، ۲۰۱۵). ازآنجاکه شغل بخش مهمی از زندگی افراد است، طبیعی به نظر می‎رسد که وقتی افراد باور معنوی دارند در ارزیابی‎های خود از محیط شغلی، معیارهای سنجش معنوی‎تری دارند؛ از اینرو میزان تنش کمتری را تجربه میکنند و در رویارویی با تعارضات بین‎فردی و شغلی، عملکرد بهتری دارند و همین امر سطح بالاتری از رضایت را در محیط کار تامین می‎کند. دیدگاه‎های نظری نیز اشاره دارد که معنابخشی و ادراک کنترل با تعریف منابع معنوی ارتباط نزدیک دارد و این دو مولفه از برجسته‎ترین سازوکارهایی است که بین منابع معنوی و پیامدهای مثبت سلامت روانشناختی ارتباط برقرار می‎کند (شی و همکاران، ۲۰۱۶). در تبیین این یافته که رضایت زناشویی توان ایفای نقش تعدیلگر در رابطه میان شاخص توصیف شغلی و خستگی عاطفی را ندارد، می‎توان گفت که احتمالا رضایت زناشویی در فرهنگ ایرانی، بخش معناداری از شاخص توصیف شغلی را تبیین می‎کند؛ از اینرو مقدار باقی‎مانده امکان ایفای نقش تعدیلگری را ندارد. این تفسیر همسو با یافته‎های مکی‎پور و همکاران (۱۴۰۲) و جمالی و همکاران (۱۳۹۶) است   [۱] . Olson, D. H.   [۲] . Fournier, D. G.   [۳] . Druckman, D.

کلیدواژه ها:

شاخص توصیف شغلی ، رضایت شغلی ، خستگی عاطفی ، مقابله مذهبی ، رضایت زناشویی