نقد فرضیه نسبت سعدی با عیاران

سعدی یکی از ادبای جامع الاطراف ادب فارسی محسوب می شود که در عرصه سخنوری و تسلط بر علوم ادبی، سخنش سرآمد اقران شده است. به گواه تحقیقات، تصنیفات سعدی تنها منحصر به بیان مضامین تعلیمی و غنایی نیست، بلکه به نظر می رسد وی بیشتر تحت تاثیر شاهنامه، از مضامین حماسی نیز در آثارش بهره ها برده است. هم چنین سعدی از رهرو سفرهای بلندمدت در نواحی مختلف، شناخت تجربی خوبی از مردم عصر، مقتضیات تاریخی، اجتماعی و جریان های فرهنگی روزگارش کسب کرده بود، و جملگی مشخصات یادشده، باعث شده تا سعدی در آینه میراثش، معرف وجوه متنوع فرهنگی و جامعه شناختی ایران و بلکه سایر ملل نیز تلقی شود. مفهوم عیاری در وجوه مثبت (جوانمرد یاریگر) یا منفی (دزد و راهزن) به عنوان نهضتی اجتماعی، رویکردی عرفانی و یا سازمانی نظامی، یکی از بن مایه های باسابقه و مطرح در گفتمان فرهنگی و اجتماعی ایران و به ویژه عصر سعدی محسوب می شود که غوغای مغولان و آشفتگی های مترتب بر آن، زمینه مناسبی برای ظهور فعال و برجسته این جمعیت اخلاقی در دفاع از طبقات فرودست فراهم آورده بود و سعدی هم در جایگاه ادیبی مصلح، بی شک فارغ از توجه به حضور عیاران و تحقق آرمان جوانمردان در جامعه نبوده است، بلکه بنابر قراینی گویا تعلق خاطری هم بدانان داشته یا دست کم، خود عضوی از گروه عیاران بوده است. اما باید دید، وجه تعلیمی گفتار سعدی که ارتباطی هم با بسامد غیر منتظره عیاران و آداب حماسی ایشان ندارد، می تواند موید نسبت یا ارتباط سعدی با عیاران باشد، یا خیر؟ گفتار توصیفی تحلیلی حاضر، به روش استقرایی و با استناد به شواهد متعدد درون متنی در آثار سعدی، سعی دارد احتمال چنین فرضیه ای را با تکیه بیشتر بر بوستان و گلستان نقد کند