تحول جایگاه و کارکرد طبقه متوسط در توسعه سیاسی ایران: از گفتمان اصلاح طلبی تا گفتمان عدالت محوری

طبقه متوسط اجتماعی در جمهوری اسلامی ایران، به منزله یکی از نیروهای اثرگذار در عرصه توسعه سیاسی، در دوره های گوناگون، به ویژه در مقاطع گفتمان ساز اصلاح طلبی و عدالت محوری، توانسته است در بازتعریف مناسبات میان دولت و جامعه نقشی موثر ایفا کند. این پژوهش به دنبال پاسخ به این پرسش بوده است که جایگاه و کارکرد طبقه متوسط در توسعه سیاسی ایران چگونه در دو دوره اصلاح طلبی (۱۳۷۶–۱۳۸۴) و عدالت محوری (۱۳۸۴–۱۳۹۲) دچار تحول شده است؟. با بهره گیری از رویکرد توصیفی-تحلیلی و گردآوری داده ها به شیوه کتابخانه ای و مصاحبه و تحلیل آن ها بر پایه روش تحلیل محتوای کیفی، نتایج حاکی از آن است که در دوره اصلاح طلبی، طبقه متوسط با تکیه بر ارزش های دموکراتیک، گسترش نهادهای مدنی و مطالبه آزادی های سیاسی، نقشی فعال در تعمیق توسعه سیاسی و ارتقای مشارکت ایفا کرد؛ اما در دوره عدالت محوری، با تغییر اولویت های گفتمانی دولت به سمت عدالت اقتصادی و تمرکزگرایی سیاسی، از میزان اثرگذاری و مشارکت موثر این طبقه در فرآیندهای تصمیم گیری کاسته شد. یافته های میدانی ضمن تایید این روند در دو دوره مذکور، ابعاد عمیق تری از تجربه زیسته طبقه متوسط، از جمله احساس طرد، کاهش اعتماد سیاسی و ظهور اشکال مقاومت فرهنگی را در دوره عدالت محوری آشکار ساخت.

کلیدواژه ها:

طبقه متوسط اجتماعی ، جمهوری اسلامی ایران ، دوره اصلاحات ، دوره عدالت محوری ، توسعه سیاسی ، تحول