اثربخشی درمان مبتنی بر پذیرش و تعهد (ACT) بر دلبستگی به خدا در دانش آموزان دبیرستانی دارای رفتار خودجرحی

چکیده گسترده مقدمه و اهداف: خودجرحی رفتاری شایع و نگران کننده است که اغلب برای تنظیم هیجانات منفی یا مقابله با فشار روانی انجام می شود (بورک و دیگران، ۲۰۲۳) و به عنوان راهبردی ناکارآمد برای مقابله با پریشانی هیجانی با اختلالاتی چون افسردگی و اضطراب همراه است (لیو و دیگران، ۲۰۱۹)؛ در این میان، رابطه با خدا که می توان آن را نوعی پیوند دلبستگی دانست در سلامت روان و پیشگیری از رفتارهای خودآسیبی موثر است (بک و مک دونالد، ۲۰۰۴). دلبستگی به خدا به صورت پیوند عاطفی فرد با خداوند تعریف می شود که در آن، خدا پایگاه امن و پناهگاه انسان در شرایط دشوار است (کرک پاتریک، ۲۰۰۵). به نظر می رسد درمان مبتنی بر پذیرش و تعهد (ACT) نیز با تاکید بر ارزش ها، گزینه ای مناسب برای تقویت این پیوند معنوی به شمار می رود. امروزه رفتار خودجرحی در میان نوجوانان رو به گسترش است (لاگلین و دیگران، ۲۰۲۴). تحقیقات فراوانی شیوع جهانی خودجرحی را در بین نوجوانان تا ۲۲ درصد تخمین زده اند (چنگ و همکاران، ۲۰۲۵)؛ همچنان که پژوهش های متعددی بر ارتباط دینداری و سلامت روان تاکید دارند (روزمارین و کونیگ، ۲۰۲۰؛ شیمن و دیگران، ۲۰۱۳)، اما ابعاد خاصی چون ادراک ذهنی از خدا کمتر بررسی شده اند (کنت و دیگران، ۲۰۲۰). از آنجا که کیفیت این دلبستگی با سلامت روان نوجوانان مرتبط است و ACT در تقویت پذیرش هیجانات و تمرکز بر ارزش ها موثر شناخته شده، پژوهش حاضر با هدف بررسی اثربخشی این درمان بر دلبستگی به خدا در دانش آموزان دارای رفتار خودجرحی انجام شد. روش: پژوهش حاضر از نوع نیمه آزمایشی با طرح اندازه گیری های مکرر با گروه کنترل بود. جامعه آماری کلیه دانش آموزان مقطع متوسطه دوره دوم شهر پارس آباد (۵۸۵۱ نفر) در سال تحصیلی ۱۴۰۳-۱۴۰۴ بود. نخست با روش نمونه گیری خوشه ای چندمرحله ای، ۶۱۲ دانش آموز از میان مدارس و کلاس های منطقه با پرسشنامه خودآسیب زنی سانسون و همکاران (۱۹۹۸) غربال شدند که از میان آنها، ۴۰ نفر با نمره ۱۸-۲۴ به صورت تصادفی به عنوان نمونه در گروهای آزمایش (۲۰ نفر) و کنترل (۲۰ نفر) همتاسازی و گمارده شدند. برای گردآوری داده ها از پرسشنامه خودآسیب زنی(سانسون و دیگران، ۱۹۹۸) و مقیاس دلبستگی به خدا (بک و مک دونالد، ۲۰۰۴) استفاده شد و گروه آزمایش برنامه درمانی مبتنی بر پذیرش و تعهد را در هشت جلسه ۹۰ دقیقه ای به صورت گروهی و دو بار در هفته به مدت یک ماه دریافت کرد. داده ها در سه مرحله پیش آزمون، پس آزمون و پیگیری ۲۸ روزه جمع آوری و با آزمون تحلیل واریانس با اندازه گیری مکرر در نرم افزار SPSS نسخه ۲۸ تحلیل شد. نتایج: یافته های توصیفی نشان داد میانگین نمرات دلبستگی به خدا در گروه مداخله از پیش آزمون (۴۵/۱۰۷) به پس آزمون (۹۵/۷۳) و پیگیری (۱۵/۷۳) کاهش معناداری داشته است که به افزایش دلبستگی به خدا اشاره دارد؛ درحالی که گروه کنترل تغییر محسوسی نشان نداد. نتایج تحلیل واریانس چندمتغیری نشان داد که ترکیب خطی متغیر وابسته پس از مداخله، تفاوت معناداری بین گروه ها داشته است (اثر پیلایی = ۰/۹۹، F=۴۷۲۸.۸۴ ، ؛ p<۰.۰۱)؛ همچنین نتایج آزمون درون گروهی (تعامل زمان و گروه) با در نظر گرفتن اصلاح گرینهاوس-گیسر معنادار بود (F=۲۱۲۰.۴۱, p<۰.۰۱) که تاثیر مداخله را بر دلبستگی به خدا تایید می کند. آزمون تعقیبی بنفرونی در گروه مداخله، تفاوت معناداری را بین پیش آزمون با پس آزمون (اختلاف میانگین = ۳۳.۵۰، p<۰.۰۱) و پیش آزمون با پیگیری (اختلاف میانگین = ۳۴.۳۰،  (p<۰.۰۱ نشان داد. عدم وجود تفاوت معنادار بین پس آزمون و پیگیری گویای ماندگاری اثر درمان بود. بحث و نتیجه گیری: نتایج نشان داد درمان مبتنی بر پذیرش و تعهد (ACT) بر بهبود دلبستگی به خداوند در دانش آموزان دارای رفتار خودجرحی موثر بوده است. این اثربخشی از آنجا ناشی می شود که ACT به افراد کمک می کند تجربیات درونی ناخوشایند را بپذیرند و به سمت یک زندگی مبتنی بر ارزش ها حرکت کنند (هایز و دیگران، ۲۰۱۱). برای این نوجوانان، دلبستگی به خدا به عنوان یک منبع حمایتی، جایگزینی برای خودآسیبی در مواجهه با چالش هاست و به عنوان منبع امنیت عمل می کند (کرک پاتریک، ۲۰۰۵). ACT از راه مکانیسم هایی چون پذیرش هیجانات، تعهد به رفتارهای مبتنی بر ارزش های معنوی (مانند دعا و نماز) و حضور در لحظه، نوجوانان را قادر می سازد تا به جای راهکارهای ناسالم به خداوند متوسل شوند؛ درنهایت این رویکرد یکپارچه با افزایش انعطاف پذیری روانی، تمایل به خودجرحی را کاهش می دهد، زیرا احساس حمایت از سوی خداوند به بهبود کلی سلامت روان آنها می انجامد (هایز و دیگران، ۲۰۰۴). تقدیر و تشکر: بدین وسیله از همکاری تمامی مدیران و کارکنان آموزشی مدارس مشارکت کننده و دانش آموزان و والدینی که در این پژوهش شرکت کردند، تشکر و قدردانی می شود. تعارض منافع: نویسندگان اعلام می‎دارند که در نتایج این پژوهش هیچ‎گونه تضاد منافعی وجود ندارد.

کلیدواژه ها:

درمان مبتنی بر پذیرش و تعهد (ACT) ، دلبستگی به خدا ، خودجرحی