بررسی نحوه اثرپذیری فرمی و بلاغی از آیات پرکاربرد قرآن در متون نثر فارسی

اثرپذیری از آیات قرآن کریم در آثار ادبی زبان فارسی پس از ورود اسلام به ایران و ترویج زبان عربی به تدریج رایج گشت. در ابتدا بیشتر جنبه استفاده ظاهری آیات مطرح بود اما از اواسط قرن پنجم هجری، جنبه هنری و تصویری رجوع به قرآن با بهره­گیری از صنایع تشبیه، استعاره، کنایه، تجسیم، تشخیص و تمثیل نیز مورد توجه شاعران و نویسندگان قرار گرفت. از آنجایی که قرآن کریم مزین به زیور بلاغت و ظرافت هنرهای بدیعی است؛ بنابراین بیشتر شاعران و نویسندگان پارسی­گوی، در آراستن آثار خود به حلیت بلاغت، به استفاده از صنایعی چون تلمیح، اقتباس و تضمین روی آورده­اند. هر چه از سبک مرسل به سمت سبک مصنوع می­رویم تاثیر ظاهری و نیز بلاغی آیات قرآن در آثار منثور فارسی بیشتر می­شود. در این میان برخی از آیات و مضامین معروف و پرکاربرد قرآن به علت اهمیت و ضریب تاثیرگذاری بالاترشان، بیش از سایر آیات در لابلای اغلب آثار نثر فارسی به چشم می­خورند. این پژوهش نشان می­دهد که مضامین و موضوعات آیات پرکاربرد قرآن در سبک­های مختلف نثری، بیشتر مربوط به زندگی پیامبران الهی و مباحث اعتقادی و یا مسائل اخلاقی و تربیتی است و هدف از به­کارگیری متعدد این آیات، بهره­مندی از اثرگذاری بیشتر آنان در پیام­ها و مطالب آموزنده و تربیتی متون نثر فارسی است. بررسی­ها نشان می­دهد که در اثرپذیری فرمی و ظاهری صنایعی چون تلمیح و اقتباس و در اثرپذیری تصویری و بلاغی صنایع قصه­پردازی و تشبیه بیش از دیگر گونه­ها به کار رفته است.

کلیدواژه ها:

قرآن کریم ، نثر فارسی ، صنایع ادبی ، اثرپذیری فرمی و ظاهری ، اثرپذیری تصویری و بلاغی