اثر تنش گرمایی و تراکم در واحد سطح بر عملکرد، پاسخ ایمنی، کیفیت گوشت و مورفولوژی روده در جوجه ‎های گوشتی نژاد آرین

چکیده مبسوط مقدمه و هدف: در صنعت پرورش طیور، افزایش بهره وری، کاهش هزینه های تولید و دستیابی به حداکثر عملکرد اقتصادی از اهداف اصلی و تعیین کننده به شمار می روند. با این‎ حال، دستیابی به این اهداف تنها در شرایطی امکان پذیر است که عوامل محیطی، مدیریتی و تغذیه ای در حد مطلوب کنترل شوند. هرگونه بی توجهی به شرایط بهینه پرورش می تواند به بروز تنش های محیطی منجر شود که تاثیرات نامطلوبی بر عملکرد رشد، سلامت و رفاه جوجه های گوشتی برجای می گذارد. از میان عوامل نامطلوب محیطی، دمای بالای محیط و تراکم بیش از حد به عنوان مهم ترین عوامل تنش زا شناخته می شوند که اثرات آنها در سال های اخیر با افزایش میانگین دمای جهانی و گرایش رایج تولیدکنندگان به استفاده از تراکم های بالاتر، اهمیت بیشتری یافته است. تنش گرمایی یکی از چالش های جدی صنعت طیور محسوب می شود، زیرا پرندگان به دلیل ساختار فیزیولوژیک خاص خود از جمله فقدان غدد عرق، سیستم خنک سازی کارآمدی ندارند و به گرمای محیط بسیار حساس هستند. قرارگیری در معرض دماهای بالا، کارایی تبادل حرارت بدن را کاهش می ‎دهد و به افزایش دمای داخلی بدن، اختلال در مکانیسم های متابولیکی، کاهش مصرف خوراک، افت رشد و کاهش ایمنی منجر می شود. از سوی دیگر، افزایش تراکم در سالن های پرورشی به طور گسترده با هدف افزایش تولید گوشت و بهره وری اقتصادی، به ویژه در دوره رشد، به کار گرفته می شود. اگرچه این اقدام باعث افزایش تعداد پرندگان و به تبع آن افزایش وزن گوشت تولیدی می گردد، اما در صورت عدم تامین تهویه مناسب، فضای حرکتی کافی و دسترسی برابر به خوراک و آب، می تواند به افزایش تنش فیزیولوژیک، کاهش رفاه پرنده و تاثیرات منفی بر شاخص های سلامت و رشد منجر شود. تراکم بالا با کاهش فضای تنفسی و سطح تبادل هوا، موجب کاهش اتلاف گرمای بدن می ‎شود و به تنهایی می تواند زمینه بروز تنش گرمایی را تشدید کند. با توجه به اهمیت اثرات متقابل دمای محیط و تراکم پرورش در سامانه های تولید صنعتی، بررسی این دو عامل به صورت هم زمان ضروری به نظر می رسد. همچنین، ارزیابی اثر این عوامل بر جنبه های مختلف تولید مانند عملکرد رشد، فیزیولوژی خون، سیستم ایمنی، کیفیت گوشت و مورفولوژی روده می تواند دیدگاه علمی جامع تری را برای مدیریت بهینه پرورش ارائه نماید. از این رو، هدف از انجام این پژوهش، بررسی اثر متقابل تنش گرمایی و تراکم پرورش بر عملکرد تولیدی، فراسنجه های بیوشیمیایی خون، پاسخ ایمنی، کیفیت گوشت و شاخص های مورفولوژیکی روده در جوجه های گوشتی نژاد آرین بود. مواد و روش ‎ها: به این منظور، ۸۶۸ قطعه جوجه گوشتی یک روزه نژاد آرین به‎صورت مخلوطی از جنس نر و ماده و در قالب طرح فاکتوریل ۲×۲ با چهار تیمار و هفت تکرار  مورد بررسی قرار گرفتند. گروه ‎های آزمایشی شامل دو سطح تراکم (۱۴ و ۱۷ قطعه در هر متر مربع از ابتدای دوره پرورش) و دو سطح دما (استاندارد و تنش گرمایی در دو هفته پایانی پرورش) بودند. پارامترهای عملکردی از جمله افزایش وزن، مصرف خوراک و ضریب تبدیل خواک به صورت هفتگی اندازه گیری و ثبت شدند. در پایان دوره آزمایشی، وزن اندام ‎های لنفاوی (بورس‎فابریسیوس، تیموس و طحال)، کبد، قلب، سینه، ران‎ها و چربی محوطه بطنی اندازه گیری شد. ضخامت دیواره ‎ی بطن راست و چپ قلب نیز مورد بررسی قرار گرفت. نمونه های خون به‎ منظور بررسی فراسنجه های هماتولوژی خون، فراسنجه‎ های بیوشیمیایی خون و آنزیم ‎های کبدی جمع آوری گردیدند. پاسخ ایمنی با اندازه گیری تیتر تولیدی آنتی بادی علیه گلبول قرمز گوسفندی (SRBC) و تیتر تولید آنتی بادی علیه ویروس نیوکاسل مورد سنجش قرار گرفت. به ‎منظور ارزیابی ساختار فیزیکی روده، از بخش ژژنوم نمونه برداری و شاخص های مورفولوژیکی شامل ارتفاع و عرض پرز، عمق کریپ، نسبت طول پرز به عمق کریپت و ضخامت لایه ماهیچه ای اندازه گیری شدند. برای سنجش کیفیت گوشت، نمونه عضله سینه پس از کشتار جمع آوری و pH، ماده خشک، چربی، پروتئین خام، رنگ و خصوصیات بافتی از جمله افت پخت و ظرفیت نگهداری آب مورد بررسی قرار گرفتند. داده ها با نرم افزار آماری SAS مورد آنالیز قرار گرفتند و مقایسه میانگین ها با آزمون توکی در سطح احتمال کمتر از ۰/۰۵ صورت پذیرفت. یافته‎ ها: فراسنجه‎ های عملکردی در کل دوره تحت تاثیر تیمارها قرار گرفتند به طوری‎که با توجه به اثرات اصلی، افزایش وزن روزانه در دما و تراکم استاندارد به طور محسوسی بهبود یافت. افزایش تراکم موجب افزایش معنادار ضریب‎تبدیل خوراک شد که نشان دهنده کاهش کارایی مصرف خوراک در این شرایط بود. وزن ‎های بورس فابریسیوس، تیموس و طحال در دمای استاندارد با هر دو تراکم ۱۴ و ۱۷ نسبت به تیمارهای دیگر بالاتر بودند که نشان دهنده عملکرد بهتر سیستم ایمنی در شرایط فاقد تنش گرمایی است. علاوه بر این، افزایش دما بر ساختار قلب اثرگذار بود و موجب تغییر قطر بطن راست شد. نتایج خون شناسی نشان دادند که در شرایط تنش گرمایی، تعداد لنفوسیت‎ ها کاهش و تعداد هتروفیل‎ ها افزایش یافتند. تیتر تولید آنتی‎ بادی علیه گلبول قرمز گوسفندی در پاسخ اولیه در تیمارهای تحت تنش گرمایی کاهش یافت. همچنین، اثرات اصلی تنش گرمایی و افزایش تراکم سبب افزایش سطح آلانین ‎ترانسفراز و مالون ‎دی ‎آلدهید سرم خون شدند. بررسی کیفیت گوشت نشان داد که تنش گرمایی و تراکم بالا کیفیت گوشت را کاهش دادند. بررسی وضعیت روده نشان داد که شاخص های ساختاری مانند ارتفاع پرز، عمق کریپت، ضخامت لایه ماهیچه ‎ای و مساحت جذب روده در جوجه ‎های پرورش یافته تحت تراکم استاندارد افزایش یافتند. نتیجه گیری: به طور کلی، نتایج این پژوهش نشان می ‎دهند که پرورش جوجه های گوشتی در شرایط تنش گرمایی و تراکم بالا، سبب کاهش عملکرد رشد، تضعیف سیستم ایمنی، افزایش سطح آنزیم ‎های مربوط به استرس اکسیداتیو، کاهش کیفیت گوشت و ایجاد تغییرات نامطلوب در ساختار روده می شود. بنا بر این، می توان نتیجه گرفت که کنترل دما و رعایت تراکم مناسب از الزامات اصلی در پرورش صنعتی جوجه های گوشتی هستند و می توانند نقش موثری در حفظ سلامت، بهبود عملکرد و افزایش کیفیت نهایی محصول داشته باشند.

کلیدواژه ها:

Arian chicken ، Density ، Heat stress ، Immune system ، Performance ، تنش گرمایی ، تراکم ، عملکرد ، سیستم ایمنی ، جوجه آرین