واکاوی اصول و راهبردهای شهرسازی اسلامی در ساماندهی بافت مکان های زیارتی، مطالعه موردی: بافت زیارتی شهر مقدس قم

پژوهش حاضر با هدف استخراج و تبیین اصول و راهبردهای شهرسازی اسلامی به عنوان چارچوبی هنجاری و کاربردی برای سامان دهی بافت های زیارتی معاصر می خواهد به این پرسش پاسخ گوید که اصول و راهبردهای دستگاه معرفتی شهرسازی اسلامی برای سامان دهی بافت های زیارتی معاصر کدام اند؟ مطالعه موردی پژوهش بافت پیرامون حرم حضرت معصومه(س) در شهر قم بوده است. پژوهش حاضر از نظر هدف، کاربردی و از لحاظ ماهیت، کیفی است و با رویکرد توصیفی تحلیلی در چارچوب پارادایم اسلامی ارزشی کاربردی به انجام رسیده است. داده ها از متون نظری و فقهی، اسناد رسمی شهری، مشاهدات میدانی و مصاحبه با خبرگان گردآوری و با تحلیل محتوای هدایت شده بررسی شدند. یافته ها نشان می دهد بافت زیارتی شهر قم هم زمان تحت تاثیر دو نیروی متضاد میراث تاریخی و قدسی و مداخلات شهری معاصر است. هم نشینی این دو نیرو موجب پیدایش چالش های محوری شامل تضعیف انسجام کالبدی و گسست سلسله مراتب فضایی، کاستن از عمق معنا و تجربه حسی و نمادین، به هم خوردن منظر قدسی و خوانایی بصری و ناهماهنگی عملکردی، مدیریتی و اقتصادی شده است. تحلیل مکانی مصادیق نشان می دهد اثرات این چالش ها نه فقط کیفیت تجربه زیارت را کاهش می دهد، بلکه فرایند تولید و انتقال سرمایه های فرهنگی اجتماعی را نیز تضعیف می کند. بر پایه این یافته ها، چهار محور اولویت دار راهبردی شامل تقویت انسجام فضایی و تثبیت حریم قدسی، ساماندهی عملکردی مسیرها و خدمات زیارتی، بازسازی تجربه معنایی حسی و نمادین فضا و برقرارسازی مدیریت یکپارچه و شفافیت اقتصادی پیشنهاد می شوند. در مجموع، راهبرد کلان سامان دهی بافت زیارتی قم باید بر ایجاد فضایی منظم، آرام، معناگرا و انسان محور متمرکز باشد.

کلیدواژه ها:

اصول شهرسازی اسلام ، انسجام فضایی ، بافت زیارتی ، شهر مقدس قم